Dieta ubogosalicylanowa, potocznie nazywana też dietą aspirynową, polega na ograniczeniu produktów zawierających salicylany. Osoby z nadwrażliwością na nie, muszą zrezygnować także z pewnych grup leków.
Czym są salicylany i gdzie występują?
Salicylany zalicza się do organicznych związków chemicznych będących estrami lub solami kwasu salicylowego. Naturalnie występują one przede wszystkim w warzywach i owocach oraz w przyprawach i ziołach. Salicylany są także składnikiem wielu leków o działaniu przeciwzapalnym, przeciwbólowym i przeciwzakrzepowym.
Salicylany mogą się znajdować także w licznych kosmetykach, dlatego warto kontrolować ich skład.
Objawy nadwrażliwości na salicylany
Reakcje nadwrażliwości na salicylany mogą się pojawić po przyjęciu niektórych leków (opisano poniżej) oraz po spożyciu produktów zawierających salicylany i ich pochodne. Salicylany są obecne także w kosmetykach, dlatego u osób z nadwrażliwością objawy mogą pojawiać się również po ich użyciu – warto kontrolować ich skład.
Do najczęstszych objawów nadwrażliwości na salicylany zalicza się przewlekłe zapalenie zatok przynosowych (najczęściej powikłane polipami) oraz astmę oskrzelową.
Nadwrażliwość może się objawiać także w inny, mniej specyficzny sposób jako niedrożność nosa, duszność, katar, zmiany skórne oraz jako objawy ze strony układu pokarmowego (nudności, bóle brzucha i biegunki). Czasami mogą się także pojawić pokrzywka, obrzęk naczyniowo-ruchowy a także, w skrajnych sytuacjach, wstrząs anafilaktyczny.
Kiedy należy rozważyć wprowadzenie diety ubogosalicylanowej?
Wprowadzenie diety ubogosalicylanowej można rozważyć w dwóch przypadkach. Po pierwsze, gdy w wyniku nadwrażliwości dochodzi do zaostrzenia przebiegu astmy oskrzelowej i nieżytu/polipów nosa lub zaostrzenia przebiegu przewlekłej pokrzywki.
Dieta ubogosalicylanowa – skuteczność i jak ją ocenić
Należy jednak pamiętać, że dowody na skuteczność diety ubogosalicylanowej nie są zadowalające, przed podjęciem decyzji o ewentualnym długotrwałym jej stosowaniu należy zalecić wprowadzenie diety diagnostycznej, a następnie po 6 tygodniach jej stosowania wrócić do uprzednio stosowanej diety. Takie postępowanie ma na celu potwierdzenie skuteczności diety ubogosalicylanowej.
Nadwrażliwość na salicylany – dodatki do żywności
Nadwrażliwość na salicylany może się także pojawić w wyniku reakcji krzyżowych z substancjami o podobnej budowie do kwasu acetylosalicylowego. Są to m.in.:
- barwniki azowe: np. tartrazyna (E102), żółcień pomarańczowa (E110), azorubina (E122), czerwień koszenilowa (E124), czerwień allura (E129)
- sole i estry kwasu benzoesowego (E211-213)
- olejek eukaliptusowy
- mentol oraz mięta
- butylohydroksyanizol (BHA, E320) i butylohydroksytoluen (BHT, E321)
Salicylany w lekach i kosmetykach – na co uważać?
Salicylany to sole kwasu salicylowego, które występują także w licznych lekach (przede wszystkim w lekach przeciwbólowych i przeciwzapalnych) jak również w produktach kosmetycznych (zwłaszcza tych o właściwościach złuszczających i przeciwtrądzikowych).
Do leków zawierających salicylany zalicza się te zawierające w swoim składzie:
- kwas acetylosalicylowy
- ibuprofen i naproksen (tzw. niesteroidowe leki przeciwzapalne NSLPZ)
- salicylamid.
W sprzedaży dostępne są także m.in. żele, kremy i olejki z kwasem salicylowym.
Kwas salicylowy i jego pochodne (np. salicylan metylu, salicylan choliny lub salicylan sodu) są także szeroko rozpowszechnione w kosmetyce, szczególnie w pielęgnacji cery tłustej i trądzikowej. I tak salicylany znajdują się w:
- tonikach, żelach myjących i kremach do cery trądzikowej
- produktach złuszczających
- pudrach, mydłach, szamponach przeciwłupieżowych, produktach do pielęgnacji stóp.
Dieta ubogosalicylanowa – tabela produktów żywnościowych
Dietę ubogosalicylanową zalicza się do łatwostrawnych diet eliminacyjnych. Polega ona na zmniejszeniu spożycia produktów bogatych w salicylany.
Szczególnie duża zawartość salicylanów cechuje zioła i przyprawy. Występują także w warzywach, owocach i orzechach. Do produktów zawierających niewielkie ilości salicylanów zalicza się z kolei produkty zbożowe, mięsa i ryby oraz jaja. Pozostałe produkty, będące źródłem salicylanów, to napoje alkoholowe, takie jak piwo i wino.
| Tabela. Zawartość salicylanów [mg/100 g] | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Grupa produktów | Śladowa (<0,1) | Niska (0,1–0,24) | Średnia (0,25–0,49) | Wysoka (0,5–1) | Bardzo wysoka (>1) |
| warzywa | czosnek, dynia, groch żółty, kapusta biała i zielona, kiełki fasoli mung, papryka, sałata lodowa, seler, soczewica, soja, ziemniaki białe (bez skórki) | brukselka, burak, cebula, chrzan, cukinia, fasola, kalafior, kapusta czerwona, koper świeży, pietruszka świeża, por, rzepa, szalotka, szczypiorek, szparagi, ziemniaki białe (ze skórką) | buraczki, fasolka szparagowa zielona, kukurydza z puszki, marchew, ogórek, oliwki czarne, pasternak, pomidorki koktajlowe, szpinak mrożony | bakłażan (bez skórki), bataty, bób, brokuły, kukurydza świeża, pomidory świeże, pomidory z puszki, sok pomidorowy, szpinak świeży, ziemniaki czerwone | bakłażan (ze skórką), cykoria, ogórki konserwowe, oliwki zielone, rzodkiewki |
| owoce | banany, gruszki (bez skórki), granat, jabłka Golden Delicius (bez skórki), papaja | limonka, mandarynka, marakuja | arbuz, cytryna, jabłka Red Delicious, figi świeże, khaki, kiwi, mango, nektarynka, rabarbar | brzoskwinie, grejpfrut, gruszki (ze skórką), liczi, śliwka, wiśnie, winogrona | ananas, awokado, daktyle, borówki, jabłka (poza odmianami Delicious), jagody, jeżyny, maliny, melon, kantalupa, morela, pomarańcze, porzeczki, suszone owoce, truskawki, żurawina |
| mięso i jaja | jaja, mięso, nieprzetworzone owoce morza (z wyjątkiem krewetek), podroby (z wyjątkiem wątróbki), ryby | krewetki, wątróbka | |||
| nabiał | jogurt naturalny, mleko, sery (z wyjątkiem sera pleśniowego z niebieską pleśnią), śmietana | ser z niebieską pleśnią | |||
| produkty zbożowe | amarantus, gryka, orkisz, owies, proso, pszenica, ryż, żyto | kukurydza | |||
| tłuszcze | masło, olej słonecznikowy, olej sojowy tłoczony na zimno | masło klarowane | olej arachidowy, kokosowy, kukurydziany, migdałowy, sezamowy, z orzechów włoskich, oliwa z oliwek | ||
| orzechy, nasiona, pestki | mak | orzechy laskowe, nerkowca, piniowe, słonecznik | kokos,,masło orzechowe z orzechów o niskiej zawartości salicylanów, orzechy włoskie, sezam | wiórki kokosowe, pistacje | orzechy arachidowe, migdały, orzechy makadamia |
| napoje | kawa bezkofeinowa, napój ryżowy, napój sojowy, woda | gin, whisky, wódka | coca-cola, kawa orkiszowa, rumianek | brandy, herbata z dzikiej róży, likiery, piwo, sherry | herbata czarna i zielona, kawa, kawa zbożowa z cykorią, napar miętowy, napar z morwy białej, napoje owocowe, rum, soki owocowe, soki warzywne, wina |
| cukier, środki słodzące | cukier biały, syrop klonowy | karmel | melasa | lukrecja, miody | |
| zioła i przyprawy | sos sojowy, sól morska, szafran | imbir, pietruszka | kolendra, ocet słodowy | kozieradka, sos tabasco | anyż, bazylia, curry, cynamon, czosnek, estragon, gałka muszkatołowa, garam masala, goździki, kardamon, kminek, koperek, kurkuma, liść laurowy, lukrecja, mięta, musztarda, ocet balsamiczny, oregano, papryki, pieprz, rozmaryn, seler suszony, szałwia, tymianek, ziele angielskie |
| Źródło: Nadwrażliwość na salicylany – nie tylko aspiryna i NLPZ, Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej | |||||
Czynniki wpływające na zawartość salicylanów w żywności
Zawartość salicylanów zależy od wielu czynników, dlatego trudno dokładnie ocenić ich ilość w żywności. Decyduje o tym nie tylko pochodzenie żywności, ale także jej sposób przygotowania (gotowane i pieczone produkty żywnościowe zawierają mniej salicylanów) i produkcji. W przypadku owoców duże znaczenie ma ich dojrzałość (im bardziej dojrzałe owoce, tym mniej salicylanów). Obieranie warzyw i owoców wpływa na mniejszą ilość salicylanów w danym produkcie. Ponadto większa zawartość salicylanów cechuje warzywa i owoce suszone.
Na co jeszcze zwrócić uwagę w diecie ubogosalicylanowej?
W diecie ubogosalicylanowej – poza wykluczeniem produktów z dużą zawartością salicylanów – należy zwrócić także uwagę na wyeliminowanie syntetycznych barwników, substancji smakowych i zapachowych oraz konserwantów.
Dieta ubogosalicylanowa-przykładowy jadłospis
Pierwsze śniadanie
Pieczywo gryczane z masłem, pastą jajeczną, ogórkiem i pomidorem surowym
Drugie śniadanie
Jogurt naturalny z musli owsianym, banan
Obiad
Zupa krem z białych warzyw (seler, korzeń pietruszki, ziemniaki i por) z grzankami razowymi
Łosoś pieczony z cytryną i natką pietruszki, ryż i brukselka pieczona z czosnkiem
Podwieczorek
Gruszka
Kolacja
Pieczywo graham z pasztetem drobiowym i ogórkiem kiszonym
Piśmiennictwo
- Ignacak M, Mastalerz L. Dieta ubogosalicylanowa w nadwrażliwości na niesteroidowe leki przeciwzapalne. Przegl Lek, 2015;72(12):759-762.
- Makowska J, Bochenek G, Glück J. et al. Nadwrażliwość na niesteroidowe leki przeciwzapalne. Polish Journal of Allergology, 2018;5,(1):10-22.
- dr hab. n. med. Grzegorz Porębski: Czy stosowanie diety ubogosalicylanowej przy nadwrażliwości na kwas acetylosalicylowy znajduje potwierdzenie w badaniach klinicznych?; data dostępu: 30.03.2026
