Program Szczepień Ochronnych na 2026 rok – zmiany, wątpliwości i kontrowersje

Opracowała: Małgorzata Ściubisz
Komentarz I: dr n. med. Agnieszka Matkowska-Kocjan, prof. dr hab. n. med. Marta Rorat
Komentarz II: dr n. med. Joanna Stryczyńska-Kazubska
Komentarz III: Małgorzata Ściubisz, mgr zdrowia publicznego, dr n. med. Ilona Małecka

Skróty: DTaP-IPV-Hib – wysoce skojarzona szczepionka typu „5 w 1”, DTPa-IPV-Hib-HBV – wysoce skojarzona szczepionka typu „6 w 1”, HBsAg – antygen powierzchniowy HBV, HPV – szczepionka przeciwko ludzkiemu wirusowi brodawczaka, POZ – podstawowa opieka zdrowotna, PSO – Program Szczepień Ochronnych, WZW – wirusowe zapalenie wątroby, RSV – syncytialny wirus oddechowy, Td – szczepionka tężcowo-błonicza adsorbowana stosowana u młodzieży i dorosłych, Tdap – szczepionka zawierająca toksoid tężcowy, zmniejszoną dawkę toksoidu błoniczego i bezkomórkowe komponenty krztuśca

31 października 2025 roku opublikowano Komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego w sprawie Programu Szczepień Ochronnych (PSO) na rok 2026. W nowym dokumencie wprowadzono kilka zmian istotnych w praktyce. Niestety niektóre nowe zapisy budzą uzasadnione wątpliwości. W niniejszym artykule podsumowano najważniejsze zmiany w PSO na 2026 rok względem dokumentu z 2025 roku, a kontrowersyjne zapisy opatrzono komentarzami.

Ogólne zmiany w strukturze dokumentu

1. W PSO na 2026 rok wyodrębniono lub dodano kilka nowych podrozdziałów:

1. w części „I. Szczepienia obowiązkowe dzieci i młodzieży” dodano 2 podrozdziały dotyczące realizacji szczepień z użyciem preparatu wysoce skojarzonego typu „6 w 1” (DTaP-IPV-Hib-HBV)
2. w części „II. Szczepienia zalecane” wyodrębniono podrozdziały dotyczące szczepień zalecanych różnym grupom pacjentów: dzieciom i młodzieży, dorosłym, kobietom w ciąży, osobom wykonującym zawody medyczne, innym grupom pracowników oraz szczepienia zalecane w profilaktyce poekspozycyjnej.

2. W całym dokumencie zrezygnowano z zapisów o drodze podania poszczególnych szczepionek.

Część I. Szczepienia obowiązkowe

Część IA. Szczepienia obowiązkowe dzieci i młodzieży

1. W części dotyczącej szczepienia przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby (WZW) typu B w 1. roku życia dodano zapis o możliwości przesunięcia terminu podania pierwszej dawki (tzw. urodzeniowej) na pierwszą wizytę szczepienną w poradni podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) w 7.– 8. tygodniu życia u noworodków urodzonych przez matki, u których stężenie przeciwciał anty-HBs wynosi >100 U/l w oznaczeniu wykonanym w czasie aktualnej ciąży (UWAGA – p. komentarz I).

2. W części dotyczącej szczepienia przeciwko odrze, śwince i różyczce zmodyfikowano zapis dotyczący szczepienia po przechorowaniu tych chorób: było „Szczepienie można przeprowadzić po ustąpieniu ostrych objawów i poprawie stanu ogólnego pacjenta.” jest „O terminie wykonania szczepienia decyduje lekarz”.

3. W części dotyczącej dawki przypominającej szczepienia przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi w 14. roku życia oraz błonicy i tężcowi w 19. roku życia usunięto zapis „Należy zachować odstęp czasu między dawkami przypominającymi szczepionki – zgodnie z Charakterystyką Produktu Leczniczego”.

Część IA.1.-IA.3. Warianty szczepień z użyciem szczepionek wysoce skojarzonych typu „5 w 1” lub „6 w 1”

1. W części dotyczącej wariantu szczepień z użyciem szczepionki typu „5 w 1” (DTaP-IPV-Hib-HBV):

1. doprecyzowano, że ten wariant szczepień dotyczy dzieci w wieku do 2 lat
2. w części dotyczącej szczepienia przeciwko WZW typu B w 1. roku życia dodano zapis o możliwości przesunięcia terminu podania pierwszej dawki (tzw. urodzeniowej) na pierwszą wizytę szczepienną w 7.–8. tygodniu życia u noworodków urodzonych przez matki, u których stężenie przeciwciał anty-HBs wynosi >100 U/l w oznaczeniu wykonanym w czasie aktualnej ciąży (UWAGA – p. komentarz I).

2. Dodano warianty szczepień z użyciem szczepionki wysoce skojarzonej typu „6 w 1” w schemacie 3+1 (część IA.2.) oraz 2+1 (część IA.3) u dzieci w wieku do 2 lat (UWAGA – p. komentarz II).

Część II. Szczepienia zalecane

1. Wyodrębniono osobny podrozdział (IIA) dotyczący szczepień zalecanych dzieciom i młodzieży, w którym:

1. w części dotyczącej szczepienia przeciwko meningokokom usunięto zapis, że szczepienie zalecane jest osobom z zachowaniem sprzyjającym zakażeniu (intymne kontakty z nosicielem lub osobą chorą, np. głęboki pocałunek) oraz osobom podróżującym (UWAGA – p. komentarz III)
2. w części dotyczącej szczepienia przeciwko WZW typu B oraz przeciwko odrze, śwince i różyczce dodano zapis, że są zalecane dzieciom i młodzieży, nieobjętym dotąd szczepieniami obowiązkowymi (UWAGA – p. komentarz III)
3. w części dotyczącej szczepienia przeciwko HPV uzupełniono informację, że u nastolatków od 15. roku życia zaleca się schemat 3-dawkowy (UWAGA – p. komentarz III)
4. w części dotyczącej szczepienia przeciwko gruźlicy dodano zapis, że jest zalecane dzieciom i młodzieży do ukończenia 15. roku życia, nieobjętym dotąd szczepieniami obowiązkowymi (UWAGA – p. komentarz III)
5. usunięto zapis dotyczący zalecanego szczepienia przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi w 19. roku życia, zgodnie z którym młodzieży w tym wieku zaleca się szczepionkę Tdap w miejsce obowiązkowego szczepienia Td (UWAGA – p. komentarz III)
6. pozostawiono zalecenie szczepienia przeciwko mpox grupom ryzyka zgodnie z aktualnymi wytycznymi (UWAGA – p. komentarz III).

2. Wyodrębniono osobny podrozdział (IIB) dotyczący szczepień zalecanych dorosłym, w którym:

1. w części dotyczącej szczepienia przeciwko COVID-19 doprecyzowano, że zaleca się je szczególnie osobom z grup ryzyka
2. w części dotyczącej szczepienia przeciwko grypie wskazano, że jest szczególnie zalecane już od ukończenia 50. roku życia (poprzednio od ukończenia 55. rż.)
3. w części dotyczącej szczepienia ciężarnych przeciwko syncytialnemu wirusowi oddechowowemu (RSV) w celu profilaktyki biernej chorób dolnych dróg oddechowych u ich dzieci w pierwszych 6 miesiącach życia wskazano, że szczepienie można wykonać po ukończeniu 27. tygodnia ciąży do 36. tygodnia ciąży (poprzednio dolną granicą wiekową był 32. tc.) – UWAGA – p. komentarz III
4. w części dotyczącej szczepienia przeciwko meningokokom usunięto zapis, że szczepienie zaleca się osobom dorosłym narażonym na ryzyko inwazyjnej choroby meningokokowej: z bliskim kontaktem z chorym lub materiałem zakaźnym (personel medyczny, pracownicy laboratorium), przebywającym w zbiorowiskach (przedszkolach, żłobkach, domach studenckich, internatach, koszarach), osobom z zachowaniem sprzyjającym zakażeniu (intymne kontakty z nosicielem lub osobą chorą, np. głęboki pocałunek), osobom podróżującym
5. w części dotyczącej szczepienia przeciwko HPV oraz przeciwko półpaścowi uzupełniono informacje, że wskazania refundacyjne są zgodne z obowiązującym obwieszczeniem Ministra Zdrowia w sprawie wykazu refundowanych leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych.

3. Dodano podrozdział (IIC) dotyczący szczepień zalecanych kobietom w ciąży, w którym wskazano, że:

1. szczepienie przeciwko COVID-19 można wykonać w dowolnym okresie ciąży, na jednej wizycie z innymi zalecanymi szczepieniami, zwłaszcza przeciwko grypie (w razie koadministracji szczepionki należy podać w inne okolice anatomiczne)
2. szczepienie przeciwko grypie można wykonać w dowolnym okresie ciąży, na jednej wizycie z innymi zalecanymi szczepieniami (w razie koadministracji szczepionki należy podać w inne okolice anatomiczne)
3. szczepienie przeciwko RSV można wykonać w dowolnym okresie ciąży (
   UWAGA – p. komentarz III); ponadto wskazano, że zaleca się zachować odstęp ≥2 tygodni między szczepieniem przeciwko RSV a szczepieniem przeciwko krztuścowi (UWAGA – p. komentarz III)
4. dodano przypis dolny zgodnie z którym bezpłatne szczepienia dla kobiet w ciąży zgodnie z obowiązującym obwieszczeniem Ministra Zdrowia w sprawie wykazu zalecanych szczepień ochronnych, dla których zakup szczepionek został objęty finansowaniem przez ministra właściwego do spraw zdrowia są wykonywane w podmiotach leczniczych wykonujących świadczenia gwarantowane z zakresu POZ, w aptekach (z wyłączeniem szczepionki przeciw błonicy, tężcowi, krztuścowi), a także na oddziałach szpitalnych, podczas trwającej hospitalizacji (UWAGA – p. komentarz III).

4. Wyodrębniono osobny podrozdział (IID) dotyczący szczepień zalecanych osobom wykonującym zawód medyczny, w którym:

1. szczepienie przeciwko COVID-19 zalecono wszystkim osobom wykonującym zawód medyczny (zgodnie z komunikatami Ministerstwa Zdrowia)
2. szczepienie przeciwko grypie zalecono wszystkim osobom wykonującym zawód medyczny
3. szczepienie przeciwko pneumokokom zalecono osobom wykonującym zawód medyczny w szpitalnych oddziałach pediatrycznych, chorób wewnętrznych oraz geriatrycznych
4. szczepienie przeciwko meningokokom zalecono osobom wykonującym zawód medyczny, które mają intencjonalny kontakt z chorymi z inwazyjną chorobą meningokokową lub meningokokami (personel Szpitalnych Oddziałów Ratunkowych [SOR], Oddziałów Intensywnej Terapii [OIT] lub laboratoriów); w ramach profilaktyki poekspozycyjnej osobom wykonującym zawód medyczny, które miały bliski kontakt z chorym na inwazyjną chorobę meningokokową
5. szczepienie przeciwko WZW typu A zalecono osobom wykonującym zawód medyczny, które mają intencjonalny kontakt z chorymi z WZW typu A lub wirusem HAV (personel poradni i oddziałów zakaźnych lub laboratoriów); w ramach profilaktyki poekspozycyjnej osobom, które miały bliski kontakt z chorym na WZW typu A
6. szczepienie przeciwko odrze, śwince i różyczce zalecono wszystkim osobom wykonującym zawód medyczny, które nie chorowały i nie otrzymały pełnego schematu szczepienia (2 dawki); zalecono również weryfikację stanu uodpornienia pracowników w badaniu serologicznym (UWAGA – p. komentarz III)
7. szczepienie przeciwko ospie wietrznej zalecono wszystkim osobom wykonującym zawód medyczny, które nie chorowały i nie otrzymały pełnego schematu szczepienia (2 dawki) (UWAGA – p. komentarz III)
8. szczepienie przeciwko durowi brzusznemu zalecono osobom wykonującym zawód medyczny, które mają intencjonalny kontakt z chorymi na dur brzuszny lub pałeczką Salmonella typhi (personel poradni i oddziałów zakaźnych lub laboratoriów)
9. szczepienie przeciwko mpox zalecono w ramach profilaktyki przedekspozycyjnej osobom wykonującym zawód medyczny, które mają intencjonalny kontakt z chorymi na mpox lub wirusem mpox (personel poradni i oddziałów zakaźnych lub laboratoriów).

5. Dodano podrozdział (IIE) dotyczący szczepień zalecanych innym grupom pracowników:

1. sektora edukacji i opieki społecznej
2. sektora turystycznego
3. sektora gastronomicznego
4. sektora gospodarki komunalnej
5. sektora rolnego i leśnego
6. sektora transportu i budownictwa
7. służbom mundurowym
8. żołnierzom zawodowym.

6. Dodano podrozdział dotyczący zalecanych szczepień poekspozycyjnych:

1. szczepienie przeciwko odrze – zalecane dla osób nieszczepionych lub niemających udokumentowanego szczepienia, które przebywają w środowisku o małym odsetku osób zaszczepionych oraz dla osób z udokumentowanym szczepieniem 1 dawką, które były lub mogą być narażone na styczność z osobą chorą lub podejrzaną o zachorowanie na odrę
2. szczepienie przeciwko ospie wietrznej – zalecane dla osób, które miały bliską styczność z osobą chorą na ospę wietrzną, a które dotychczas nie chorowały na ospę wietrzną lub półpasiec, osobom bez udokumentowanego szczepienia na ospę wietrzną, bądź osobom, które nie posiadają laboratoryjnego potwierdzenia obecności swoistych przeciwciał przeciwko ospie wietrznej w surowicy
3. szczepienie przeciwko WZW typu A – zalecane osobom, które miały bliską styczność z osobą chorą na WZW typu A
4. szczepienie przeciwko WZW typu B – zalecane osobom, które miały kontakt z materiałem potencjalnie zakaźnym (np. krwią, płynami ustrojowymi) i u których istnieje ryzyko zakażenia HBV.

Część III. Informacje uzupełniające – zasady szczepień przeciw wybranym chorobom zakaźnym

1. W części dotyczącej szczepienia przeciwko WZW typu B dodano zapis o możliwości przesunięcia terminu podania pierwszej dawki (urodzeniowej) na pierwszą wizytę szczepienną w 7.–8. tygodniu życia u noworodków urodzonych przez matki, u których stężenie przeciwciał anty-HBs wynosi >100 U/l w oznaczeniu wykonanym w czasie aktualnej ciąży (UWAGA – p. komentarz I).

2. W części dotyczącej szczepienia przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi dodano informację o możliwości w indywidualnych przypadkach realizacji szczepienia z użyciem szczepionki wysoce skojarzonej typu „6 w 1” w schemacie 2+1 (UWAGA – p. komentarz II).

3. Dodano informacje uzupełniające dotyczące zalecanego szczepienia przeciwko meningokokom – dostępne szczepionki chronią przed różnymi serogrupami meningokoków, najczęściej spotykanymi w populacji; wyróżnia się szczepionki przeciw meningokokom grupy B i szczepionki przeciw meningokokom grup A, C, W, Y; schemat szczepienia przeciw meningokokom może się różnić w zależności od użytego preparatu oraz wieku pacjenta.

4. Dodano informacje uzupełniające dotyczące zalecanego szczepienia przeciwko półpaścowi – pełny schemat szczepienia przeciw półpaścowi obejmuje podanie 2 dawek szczepionki w odstępie 2–6 miesięcy. U osób, które wymagają szybkiego uodpornienia (z powodu niedoboru odporności), korzystne może być wcześniejsze podanie drugiej dawki (po miesiącu od pierwszej). Nie ma konieczności podawania dawek przypominających. U osób, u których na podstawie badań laboratoryjnych wykonanych z innego powodu (np. po bliskim kontakcie z osobą chorą na ospę wietrzną) stwierdzono seroujemność wobec wirusa ospy wietrznej – należy zastosować szczepionkę przeciwko ospie wietrznej (taka opcja dotyczy osób, które nie mają udokumentowanego pełnego szczepienia przeciwko ospie wietrznej. Swoiste przeciwciała p. VZV po szczepieniu mogą być niewykrywalne standardowymi metodami, ale w takiej sytuacji nie zaleca się podania kolejnej dawki szczepionki p. ospie wietrznej, jeśli pacjent dostał już 2 dawki – przyp. red.).

5. W części dotyczącej szczepienia przeciwko odrze, śwince i różyczce dodano informację, że szczepionki nie należy podawać 4 tygodnie przed planowaną ciążą (UWAGA – p. komentarz III).

6. Dodano informacje uzupełniające dotyczące realizacji szczepień obowiązkowych z użyciem szczepionki wysoce skojarzonej typu „6 w 1” w schemacie 3+1 lub 2+1 (UWAGA – p. komentarz II).

Część IV. Ogólne zasady przeprowadzania i organizacji szczepień

1. Dodano informacje, którzy pracownicy medyczni mogą kwalifikować do szczepień obowiązkowych i zalecanych oraz je wykonywać u dzieci, młodzież y i dorosłych (UWAGA – p. komentarz III).
2. Dodano skrócone wersje graficzne kalendarzy szczepień obowiązkowych i zalecanych dzieciom i młodzieży oraz zalecanych dorosłym (UWAGA – p. komentarz III).

Komentarz I

dr n. med. Agnieszka Matkowska-Kocjan
Specjalistyczna Praktyka Lekarska Agnieszka Matkowska-Kocjan w Iwinach

prof. dr hab. n. med. Marta Rorat
II Oddział Chorób Zakaźnych Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego im. J. Gromkowskiego we Wrocławiu, Klinika Reumatologii i Chorób Wewnętrznych Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego we Wrocławiu, Katedra Nauk Społecznych i Chorób Infekcyjnych, Wydział Medyczny Politechniki Wrocławskiej

W nowo opublikowanej wersji Programu Szczepień Ochronnych (PSO) na 2026 rok dodano nowy zapis o możliwości przesunięcia terminu podania pierwszej dawki (tzw. urodzeniowej) szczepienia przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby (WZW) typu B na pierwszą wizytę szczepienną w poradni POZ w 7.–8. tygodniu życia u noworodków urodzonych przez matki, u których stężenie przeciwciał anty-HBs wynosi >100 U/l w oznaczeniu wykonanym w czasie aktualnej ciąży. Jest to zmiana zaskakująca, która budzi wiele wątpliwości w świetle aktualnych danych naukowych.

Obecnie (2025 r.) obowiązkową dawkę urodzeniową szczepienia przeciwko WZW typu B podaje się rutynowo całej populacji noworodków w 5 krajach Unii Europejskiej/Europejskiego Obszaru Gospodarczego: Bułgarii, Litwie, Polsce, Portugalii i Rumunii. W innych krajach (za wyjątkiem Danii, Finlandii, Węgier i Islandii) pierwszą dawkę szczepionki przeciwko WZW typu B podaje się w starszym wieku (zwykle w 2. mż.). Natomiast we wszystkich krajach, w których nie podaje się rutynowo dawki urodzeniowej, przyjęto podanie obowiązkowego szczepienia w 1. dobie po urodzeniu u dzieci urodzonych przez matki, u których stwierdzono antygen HBs (HBsAg), a więc które są zakażone wirusem zapalenia wątroby typu B (HBV), będącym w fazie zakaźności, co stanowi ryzyko infekcji wertykalnej u noworodka. Jednak we wszystkich krajach, które przyjęły takie postępowanie, decyzja o czasie podania pierwszej dawki szczepionki przeciwko WZW typu B podejmowana jest na podstawie wyniku oznaczenia HBsAg u matki w aktualnej ciąży, a nie stężenia przeciwciał anty-HBs – jak sugeruje treść nowego polskiego PSO.

Pamiętajmy, że przeciwciała anty-HBs mogą pojawić się u danej osoby w 2 mechanizmach: (1) jako efekt szczepienia przeciwko WZW typu B lub (2) jako konsekwencja zakażenia HBV. Bez analizy dodatkowych markerów serologicznych nie jesteśmy w stanie określić, jakiego pochodzenia są przeciwciała u danej ciężarnej. Istnieje możliwość, że matka, u której stwierdzono przeciwciała anty-HBs jest w istocie zakażona HBV (niezależnie od historii szczepień – mogła zostać zaszczepiona już po zakażeniu) i ma przejściowo oznaczalną wiremię, a tym samym może stanowić źródło zakażenia odmatczynego dla dziecka, nawet przy ujemnym HBsAg u matki– tzw. utajone WZW typu B (occult hepatitis B virus infection – OBI). Dokładne ryzyko zakażenia wertykalnego niemowlęcia w takim przypadku nie zostało określone, jest bardzo małe, ale nie zerowe. Ponadto należy pamiętać, że jeśli matka jest zakażona HBV, to istnieje duże ryzyko, że któryś z pozostałych domowników (ojciec dziecka/partner matki/rodzeństwo dziecka) również jest zakażony HBV i może stanowić źródło zakażenia horyzontalnego niezaszczepionego niemowlęcia. Biorąc pod uwagę nadal względnie duży odsetek osób zakażonych HBV w naszym kraju (z raportu European Centre for Disease Prevention and Control wynika, że w 2023 r. ok. 1% ciężarnych było HBsAg dodatnich), problem jest realny. Wydaje się, że w obecnej sytuacji epidemiologicznej, zwłaszcza w obliczu zwiększonej migracji z krajów, w których odsetek osób HBsAg-dodatnich jest jeszcze większy, Polska nie jest w odpowiednim momencie do rezygnacji z populacyjnego (obowiązkowego) szczepienia przeciwko WZW typu B w pierwszej dobie życia i przesunięcia go na późniejszy tydzień życia niemowlęcia.

Wątpliwości budzi również zaproponowane stężenie anty-HBs, na podstawie którego można decydować o terminie szczepienia. Dlaczego akurat 100 U/l mIU/ml? Czy opublikowano badania, które dowodzą jednoznacznie, że wszystkie dzieci urodzone przez matki, u których w dowolnym momencie ciąży stwierdzono takie stężenie anty-HBs, zachowają ochronne stężenie przeciwciał odmatczynych aż do podania pierwszej dawki szczepionki dziecku po 2 miesiącu życia? Autorkom komentarza nie udało się znaleźć artykułów lub zaleceń potwierdzających tę tezę. Mając na uwadze rangę dokumentu jakim jest PSO każda zmiana musi być medycznie i epidemiologicznie uzasadniona. Biorąc pod uwagę różne sytuacje, które mogą doprowadzić do jeszcze większego opóźnienia podania pierwszej dawki szczepionki przeciwko WZW typu B, może zdarzyć się, że dziecko będzie potencjalnie narażone na zakażenie HBV w okresie, w którym stężenie przeciwciał odmatczynych nie będzie już zapewniało ochrony przed zakażeniem. Co z dziećmi, które na przykład poważnie zachorują przed pierwszym szczepieniem, będą wymagały długotrwałej hospitalizacji i licznych inwazyjnych procedur medycznych związanych z ryzykiem zakażenia HBV? Czy w kraju, w którym odsetek osób zakażonych HBV jest nadal względnie duży, jest to bezpieczne?

Problematyczna jest też kwestia organizacyjna. Z doświadczenia wiadomo, że komplikowanie wytycznych sprzyja wątpliwościom, odraczaniu decyzji i błędom wykonawczym, co ostatecznie wpływa negatywnie na wykonawstwo szczepień. Rezygnacja ze szczepienia niektórych niemowląt przy urodzeniu (tylko tych, których matki oznaczyły stężenie anty-HBs w czasie ciąży) przywodzi na myśl dobrze znane w wakcynologii zjawisko „straconych szans na szczepienie” (missed oportunity). Rozpoczęcie szczepienia przeciwko WZW typu B zaraz po urodzeniu zwiększa szansę na ukończenie całego schematu szczepienia. Z kolei możliwość stosowania 2 równorzędnych wariantów immunizacji przeciwko WZW typu B (przy i tak już wielu możliwych wariantach realizacji obowiązkowego PSO – preparaty niskoskojarzone, „5 w 1” lub „6 w 1”), stwarza pole do pomyłek personelu medycznego oraz presji ze strony rodziców sceptycznych wobec szczepień. Zastanawiające jest również to, że zapis w PSO dotyczy stężenia anty-HBs, badania nieobjętego finansowaniem w takim wskazaniu, które nie jest rutynowo wykonywane w czasie ciąży i nie jest uwzględnione w „Standardzie opieki okołoporodowej” (który jednak zakłada oznaczenie HBsAg w 33.–37. tc., a do którego PSO się nie odnosi). To z kolei może generować niezrozumienie społeczne i niepotrzebne wątpliwości, niepożądane zwłaszcza w obliczu zmniejszającego się zaufania do szczepień („ta matka, którą stać na oznaczenie anty-HBs i której położnik przekazał informację o takiej możliwości, nie będzie musiała szczepić dziecka po urodzeniu, a ta, której nie stać lub nie została poinformowana – musi je zaszczepić”). Trudno również wymagać wykonania oznaczenia anty-HBs przez placówkę, do której kobieta zgłosiła się do porodu, tylko z uwagi na to, że taki zapis pojawił się w PSO.

PSO stanowi standard postępowania dla lekarzy w Polsce i musi być on zgodny nie tylko z aktualną wiedzą medyczną, charakterystykami poszczególnych produktów leczniczych, ale także innymi przepisami, które w zakresie szczepień ochronnych są rozproszone po wielu aktach prawnych. Każda zmiana wymaga wnikliwej analizy, określenia celu, bilansu zysków i strat, uwzględnienia aspektów pozamedycznych, np. czynnika ludzkiego – nieprawidłowości wynikających z błędnej interpretacji zapisu, braku współdziałania pomiędzy specjalistami różnych dziedzin, trudności w jej implementacji wynikających z konieczności zorganizowania dodatkowych nakładów finansowych, ale także nastrojów społecznych oraz sytuacji i polityki migracyjnej. W naszej opinii należy dążyć do jak najprostszych schematów postępowania, jednocześnie skupić się na ujednoliceniu przepisów prawa, zapewnieniu sprawnej realizacji szczepień obowiązkowych przez państwo w grupach szczególnych jak i poprawy kontroli oraz weryfikacji wyszczepialności wśród emigrantów.

Komentarz II

dr n. med. Joanna Stryczyńska-Kazubska
Wielkopolskie Centrum Pediatrii, Specjalistyczny ZOZ nad Matką i Dzieckiem w Poznaniu, MedPolonia Grupa Lux Med., Healthy Steps Clinic w Poznaniu

Drugą zaskakującą zmianą w polskim Programie Szczepień Ochronnych na 2026 rok jest wprowadzenie 2 alternatywnych wariantów realizacji obowiązkowych szczepień z użyciem preparatu wysoce skojarzonego typu „6 w 1”: w schemacie 3+1 (czyli tak jak dotychczas, zgodnie ze schematem dla szczepienia przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi oraz Hib wskazanym w rozporządzeniu w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych) lub 2+1 (nowy dopuszczalny schemat dla wybranych grup dzieci). Oba te schematy są zarejestrowane dla obu dostępnych w Polsce szczepionek typu „6 w 1”, jednak pozostawienie decyzji o wyborze schematu lekarzom bez jakichkolwiek dodatkowych wskazówek (podano jedynie, że w „indywidualnych przypadkach, na podstawie decyzji lekarza”) stawia ich w trudnej sytuacji. Analizując wpływ 2-dawkowego schematu pierwotnego na uodpornienie dzieci w 1. roku życia, czyli w okresie najcięższego przebiegu krztuśca, należy wskazać, że o ile odsetek dzieci, u których stwierdzono serokonwersję w zakresie przeciwciał przeciwko poszczególnym antygenom krztuśca jest podobny, to średnia geometryczna miana swoistych przeciwciał w schemacie 2-dawkowym jest mniejsza. Nie ustalono jednak, czy ta różnica ma konsekwencje kliniczne. Dodatkowo po 2 dawkach, w porównaniu z 3 dawkami, mniejszy jest odsetek dzieci, u których stwierdza się serokonwersję w zakresie przeciwciał przeciwko PRP (≥0,15 µg/ml), czyli polisacharydowi otoczkowemu Hib. Różnic tych nie obserwuje się już po podaniu dawki uzupełniającej.

W 2024 roku w Polsce zgłoszono 32 430 zachorowań i podejrzeń zachorowań na krztusiec (w 2023 r. tylko 922). Do 31 października 2025 roku zgłoszono kolejne 10 660 przypadków. Wobec aktualnej sytuacji epidemiologicznej krztuśca w Polsce, pozostawienia w głównej części obowiązkowego PSO schematu 3+1 dla innych preparatów – całokomórkowej szczepionki przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi (DTPw) i szczepionki wysoce skojarzonego typu „5 w 1” (jak również w rozporządzeniu!) oraz braku wytycznych, w jakich sytuacjach proponować rodzicom schemat 2+1, wydaje się, że wariant ten, mimo że zgodny z ChPL, może budzić wiele wątpliwości lekarzy realizujących PSO i niezrozumienie rodziców. Nie bez znaczenia jest fakt, że realizacja szczepień preparatem typu „6 w 1” zawsze wiąże się z ponoszeniem przez rodziców kosztów zakupu szczepionki, co może wywierać presje na lekarza stosowania schematu 2 + 1 jako opcji korzystniejszej finansowo.

Wydaje się, że schemat 2+1 można rozważyć w populacjach o bardzo dużej wyszczepialności (lub ewentualnie z przyczyn finansowych, jeśli rozważa się wprowadzenie szczepionek wysoce skojarzonych w całej populacji lub też organizacyjnych [mniejsza liczba wizyt szczepiennych]), ale wymagałoby to uważnego monitorowania wpływu na epidemiologię krztuśca. Dane kliniczne bezpośrednio porównujące skuteczność rzeczywistą obu schematów w zapobieganiu krztuścowi są ograniczone, dlatego takie duże zmiany w PSO, biorąc pod uwagę zachorowalność na krztusiec, powinny być uważnie przeanalizowane i wprowadzane ostrożnie, a przede wszystkim czytelnie i przekonująco udokumentowane. A tego niestety zabrakło w komentowanym dokumencie.

Komentarz III

Małgorzata Ściubisz, mgr zdrowia publicznego
Polski Instytut Evidence Based Medicine w Krakowie

dr n. med. Ilona Małecka
Katedra i Zakład Profilaktyki Zdrowotnej Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu, Oddział Obserwacyjno-Zakaźny, Wielkopolskie Centrum Pediatrii w Poznaniu

Czytając nowy PSO na 2026 rok nie sposób pominąć również wielu drobniejszych błędów i nieścisłości, które – choć prawdopodobnie w części wynikają z pomyłek redaktorskich – mogą wprowadzać w błąd. W niniejszym komentarzu chciałybyśmy odnieść się do najistotniejszych z nich.

W części dotyczącej szczepień zalecanych ciężarnym wskazano, że szczepienie przeciwko syncytialnemu wirusowi oddechowemu (RSV) można wykonać w dowolnym okresie ciąży – JEST TO BŁĄD. Jest to niezgodne z zaleceniami renomowanych towarzystw naukowych i komitetów doradczych ds. szczepień, a także ChPL szczepionki Abrysvo – jedynego preparatu zarejestrowanego w tym wskazaniu. Choć prawdopodobnie jest to pomyłka wynikająca z kopiowania z wierszy wyżej (dotyczących szczepienia przeciwko grypie i COVID-19), to może być przyczyną błędów wykonawczych. Ponadto wskazano, że zaleca się zachować odstęp ≥2 tygodni między szczepieniem przeciwko RSV a szczepieniem przeciwko krztuścowi. Choć jest to zapis zgodny z ChPL preparatu Abrysvo, to nie jest zgodny z zaleceniami uznanych towarzystw naukowych i organizacji zdrowotnych, zgodnie z którymi szczepionki te można podać ciężarnej na jednej wizycie (więcej informacji – p. Czy szczepionkę przeciwko krztuścowi i przeciwko RSV można podać ciężarnej na jednej wizycie? – przyp. red.). Komentarza wymaga również zmiana okresu ciąży, w którym zaleca się szczepienie przeciwko RSV. W PSO na 2026 rok wskazano, że dawkę szczepionki można podać po ukończeniu 27. tygodnia ciąży do 36. tygodnia ciąży (podobnie jak szczepienia przeciwko krztuścowi). W PSO na 2025 rok szczepienie to zaleca się podać w 32.–36. tygodniu ciąży, zgodnie z rekomendacjami m.in. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG), czy Polskiego Towarzystwa Wakcynologii dotyczącymi profilaktyki biernej zakażeń RSV. Nie jest to oczywiście błąd (szczepionka jest zarejestrowana do podawania w 24.–36. tc.), a różne towarzystwa naukowe przyjęły różne zakresy tygodni ciąży dla wykonania tego szczepienia w III trymestrze. Praktyka w tym zakresie w Polsce została jednak w pewnym stopniu już ugruntowana w ostatnim roku, więc zmiana ta pewnie będzie budzić wątpliwości. Możliwym uzasadnieniem tej zmiany mogły być względny praktyczne, aby móc podawać ciężarnej szczepionkę przeciwko RSV i Tdap na jednej wizycie (choć w PSO na 2026 r. wskazano, że zalecany odstęp do ≥2 tyg., więc brak tu konsekwencji). W PSO na 2026 rok pojawia się też zapis o możliwości szczepienia kobiet w ciąży na oddziałach szpitalnych, podczas trwającej hospitalizacji. W praktyce, w obecnym systemie prawnym i organizacyjnym, nie ma takiej możliwości. Bezpłatne dla ciężarnych szczepienie przeciwko krztuścowi realizowane jest z puli szczepionek Tdap dostępnych w poradniach POZ. Natomiast szczepionki przeciwko grypie i RSV objęte są refundacją (bezpłatne na postawie recepty z kodem uprawnienia dodatkowego C), co oznacza, że należy wystawić pacjentce receptę i zrealizować ją aptece – jednak lekarz nie może wystawić recepty w trakcie hospitalizacji pacjentki. Ciężarne hospitalizowane w zasadzie nie mają możliwości skorzystania z bezpłatnych szczepień, chyba że to szpital pokryje koszty szczepionek (co jest jednak mało prawdopodobne w praktyce). Pojawiają się również wątpliwości dotyczące możliwości szczepienia ciężarnych w aptekach. W praktyce apteki często odsyłają ciężarne na szczepienie do poradni POZ.

Wątpliwości budzi również zapis dotyczący 3-dawkowego schematu zalecanego szczepienia przeciwko HPV u osób >15. roku życia. Prawdopodobnie wynika on z granicy „14. roku życia” dla szczepienia w ramach programu powszechnego realizowanego w schemacie 2-dawkowym, ale zgodnie z ChPL dostępnych szczepionek schemat 3-dawkowy należy stosować od wieku 15 lat (czyli po 15. urodzinach), a nie od 15. roku życia.

Natomiast zaskakujące jest wykreślenie zalecenia szczepienia przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi w 19. roku życia w miejsce obowiązkowej dawki przypominającej szczepienia przeciwko błonicy i tężcowi. Można przypuszczać, że wynika to z planowanych zmian w szczepieniu przeciwko krztuścowi – projekt rozporządzenia zmieniającego rozporządzenie w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych zakłada przesunięcie drugiej dawki przypominającej szczepionki przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi z 14. roku życia na 12. rok życia i wprowadzenie trzeciej dawki przypominającej po 5 latach – w 17. roku życia, w miejsce dawki przypominającej szczepienia przeciwko błonicy i tężcowi w 19. rż. Rozporządzenie to jednak nie weszło jeszcze w życie, więc rezygnacja z zalecenia Tdap w miejsce obowiązkowej Td w 19. roku życia w aktualnej sytuacji epidemiologicznej krztuśca budzi wątpliwości.

Niedopatrzeniem jest również pozostawienie zalecenia szczepienia przeciwko mpox dla dzieci i młodzieży. Zgodnie z aktualnymi zaleceniami szczepienie to jest zalecane osobom w wieku ≥18 lat: personelowi medycznemu opiekującemu się osobami z rozpoznaną mpox lub podejrzeniem mpox albo mogącemu mieć kontakt z materiałem zakaźnym zanieczyszczonym tym patogenem [w szczególności osoby pracujące na Oddziałach Chorób Zakaźnych i Szpitalnych Oddziałach Ratunkowych, w poradniach chorób zakaźnych i profilaktyczno-leczniczych HIV/AIDS oraz poradniach dermatologicznych i wenerologicznych], personelowi laboratoriów pracującemu z ortopokswirusami lub z ryzykiem narażenia na kontakt z materiałem zakaźnym zanieczyszczonym mpox, osobom oddelegowanym do pracy w regionach endemicznych mpox [w szczególności personel medyczny i wojskowy podróżujący do Demokratycznej Republiki Konga, Burundi, Rwandy, Ugandy czy Kenii]).

W części dotyczącej szczepień zalecanych dzieciom, przy szczepieniu przeciwko grypie pozostawiono informację, że szczepienie zaleca się pensjonariuszom domów spokojnej starości – dzieci i młodzież nie przebywają w takich placówkach. Z kolei w części dotyczącej szczepienia przeciwko meningokokom pozostawiono zapis, że szczepienie zaleca się personelowi medycznemu, pracownikom laboratorium i osobom przebywającym w koszarach – dzieci i młodzież również nie spełniają tych kryteriów.

W szczepieniach zalecanych dzieciom i młodzieży niepotrzebnie uwzględniono szczepienie przeciwko gruźlicy, WZW typu B oraz odrze, śwince i różyczce, ponieważ są to szczepienia obowiązkowe w tej populacji.

W części dotyczącej ogólnych zasad przeprowadzania i organizacji szczepień zabrakło informacji, którzy pracownicy medyczni są uprawnieni do kwalifikacji i wykonywania szczepień obowiązkowych u dorosłych.

Pewne wątpliwości dotyczy również propozycja oceny statusu uodpornienia przeciwko odrze, śwince i różyczce u osób wykonujących zawód medyczny na podstawie badania serologicznego. Wykrycie w surowicy swoistych przeciwciał IgG nie jest jedynym wiarygodnym dowodem odporności - jest nim również udokumentowane szczepienie 2 dawkami lub zachorowanie potwierdzone laboratoryjnie.

Kilka nieścisłości (uproszczeń) wkradło się również do skróconych wersji graficznych kalendarzy szczepień obowiązkowych lub zalecanych dzieciom i młodzieży oraz zalecanych dorosłym. Na rycinie ze szczepieniami obowiązkowymi dla dzieci brakuje szczepienia przeciwko ospie wietrznej, które jest obowiązkowe dla niektórych grup dzieci (p. część B PSO), z kolei na rycinie ze szczepieniami zalecanymi wskazano, że dawki szczepionki przeciwko ospie wietrznej zaleca się podać w odstępie ≥4 tygodni. Jest to zalecany minimalny odstęp między dawkami, ale optymalnie – zgodnie z zaleceniami producenta – powinien wynosić ≥6 tygodni. Na rycinie przedstawiającej szczepienia zalecane dorosłym: przy szczepieniu przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi brakuje informacji, że 1 dawka Tdap zalecana jest w każdej ciąży, przy szczepieniu przeciwko COVID-19 podano, że 1 dawka przed lub w trakcie sezonu infekcyjnego (zgodnie z aktualnym komunikatem Ministra Zdrowia, osoby z niedoborem odporności mogą wymagać podania więcej niż 1 dawki w danym sezonie). Nieprecyzyjny jest również zapis dotyczący szczepienia przeciwko półpaścowi, bo 2 dawki zaleca się osobom w wieku ≥50 lat lub w wieku ≥18 lat z grup ryzyka półpaśca. Przy szczepieniu przeciwko RSV brakuje informacji o zaleceniu szczepienia w czasie ciąży, a zapis dotyczący szczepienia osób starszych i z grup ryzyka jest nieprecyzyjny – dawkę szczepionki zaleca się osobom w wieku ≥60 lat lub w wieku 50–59 lat z grupy ryzyka. Doprecyzowania wymaga również informacja dotycząca szczepienia przeciwko meningokokom (zgodnie z PSO zaleca się je wybranym grupom dorosłych).