Opracowała: Małgorzata Ściubisz, mgr zdrowia publicznego
European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC) opublikowało raport dotyczący zachorowań na krztusiec w krajach Unii Europejskiej/Europejskiego Obszaru Gospodarczego (UE/EOG) w 2024 roku.1 Poniżej przedstawiono najważniejsze wyniki raportu.
1. W 2024 roku w 29 krajach UE/EOG zgłoszono 209 674 zachorowania na krztusiec (88% stanowiły przypadki potwierdzone, natomiast pozostałe zaklasyfikowano jako możliwe [10%] lub prawdopodobne [4%]; definicja przypadku krztuśca na potrzeby nadzoru epidemiologicznego – p. ramka).
2. Ponad połowę zachorowań (58%) zgłoszono w 4 krajach: Czechy, Polska, Hiszpania, Niemcy, ale w Polsce odsetek przypadków potwierdzonych (51%) był znacznie mniejszy niż w pozostałych – Czechy (88%), Hiszpania (89%), Niemcy (97%).
3. Ogółem w całej populacji zapadalność na krztusiec wyniosła 54,9/100 000 i była 8-krotnie większa niż w 2023 roku (6,7/100 000) i 78-krotnie większa niż w 2022 roku (0,7/100 000). Największą zapadalność odnotowano w populacji niemowląt (318,5/100 000), głównie do 6. miesiąca życia (66%), a niemal połowa z nich (43%) nie ukończyła 3. miesiąca życia, oraz u nastolatków w wieku 10–14 lat (204,2/100 000).
4. Dane dotyczące przebiegu klinicznego dostępne były dla 170 911 zachorowań. Hospitalizacji wymagało 12 827 chorych (7,5%), a niemal połowę hospitalizowanych stanowiły niemowlęta (41%). Ogółem hospitalizacji wymagało 61% niemowląt chorych na krztusiec. Stwierdzono 84 zgony z powodu krztuśca, z czego 44 dotyczyły niemowląt, a 29 dorosłych >65. roku życia.
5. Krztusiec najczęściej (49%) potwierdzano metodą reakcji łańcuchowej polimerazy (PCR), rzadziej w badaniu serologicznym (26%) lub hodowli (0,5%).
6. Status szczepienia przeciwko krztuścowi znany był dla 132 350 chorych. Ogółem 20% było nieszczepionych, 8% otrzymało 1–2 dawki szczepionki, 9% – 3 dawki, 44% otrzymało ≥4 dawki, a dla 18% zaszczepionych nie była znana liczba podanych dawek. Największy odsetek nieszczepionych chorych na krztusiec dotyczył niemowląt (39%) i dzieci w wieku 1–4 lat (18%). Największy odsetek chorych na krztusiec zaszczepionych ≥4 dawkami dotyczył nastolatków w wieku 10–14 lat (59%) i 15–19 lat (54%).
7. Gwałtowne zwiększenie zachorowalności na krztusiec prawdopodobnie wynika z nagromadzenie się osób podatnych na zakażenie w wyniku wprowadzonych w czasie pandemii COVID-19 obostrzeń sanitarnych, w tym osób nieszczepionych lub niedostatecznie zaszczepionych, oraz ograniczenia zjawiska wzmocnienia odporności w wyniku ekspozycji na Bordetella pertussis w populacji, a także zmniejszania się skuteczności szczepienia wraz z upływem czasu. Nie bez znaczenia jest również poprawa w zakresie praktyki testowania w kierunku krztuśca.
8. ECDC zwraca uwagę, że przebieg kliniczny krztuśca u młodzieży i dorosłych może być łagodny i choroba często pozostaje nierozpoznana, co przyczynia się do krążenia bakterii w populacji. Stwarza to ryzyko przeniesienia zakażenia na niemowlęta, które ze względu na wiek nie ukończyły podstawowego schematu szczepienia przeciwko krztuścowi.
9. Głównym celem programów szczepień przeciwko krztuścowi jest zapobieganie chorobie o ciężkim przebiegu i zgonom z jej powodu w populacji niemowląt do 6. miesiąca życia. Do kwietnia 2026 roku 26 krajów UE/EOG rozpoczęło powszechne programy szczepienia ciężarnych przeciwko krztuścowi. Jest to podstawowa strategia zapobiegania krztuścowi w populacji niemowląt, zwłaszcza w pierwszych 3–6 miesiącach życia. Ponadto w 25 krajach w kalendarzu szczepień uwzględniono dawki przypominające szczepienia przeciwko krztuścowi dla młodzieży w wieku 10–19 lat, a w 10 krajach szczepienie przypominające zaleca się wszystkim dorosłym.
Zgodnie z polskim programem szczepień ochronnych szczepienie przeciwko krztuścowi – preparatem przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi ze zmniejszoną dawką antygenów błonicy i krztuśca (Tdap) – zaleca się kobietom po ukończeniu 27. tygodnia ciąży do 36. tygodnia ciąży (w uzasadnionych przypadkach za grożenia porodem przedwczesnym po ukończeniu 20. tc.).2 Od 15 października 2024 roku zalecane szczepienie przeciwko krztuścowi u kobiet w ciąży objęto finansowaniem przez ministra właściwego do spraw zdrowia (p. Jak skierować ciężarną na bezpłatne szczepienie przeciwko krztuścowi?).3,4
Krztusiec – definicja na potrzeby nadzoru epidemiologicznegoa
Kryteria kliniczne
Każda osoba z kaszlem trwającym ≥2 tygodnie ORAZ spełniająca ≥1 z następujących 3 kryteriów:
1. występują napady kaszlu,
2. występują napady bezdechy na wdechu,
3. występują wymioty po napadach kaszlu
LUB
każda osoba, u której lekarz rozpoznał krztusiec
LUB
każde niemowlę, u którego występują napady bezdechu
Uwaga: u osób zaszczepionych mogą występować objawy nietypowe. Należy zwrócić uwagę na cechy kaszlu, szczególnie czy kaszel ma charakter napadowy, nasila się w nocy i występuje przy braku gorączki.
Kryteria laboratoryjneb
Co najmniej 1 z 4 następujących kryteriów:
1. izolacja Bordetella pertussis z materiału klinicznego pobranego z nosowej części gardła
2. wykrycie kwasu nukleinowego Bordetella pertussis w materiale klinicznym pobranym z nosowej części gardła
3. wykazanie znamiennego zwiększenia stężenia swoistych przeciwciał przeciwko Bordetella pertussisb
Kryteria epidemiologiczne
powiązanie epidemiologiczne polegające na przeniesieniu z człowieka na człowieka
Klasyfikacja przypadku
A. przypadek możliwy – każda osoba spełniająca kryteria kliniczne
B. przypadek prawdopodobny – każda osoba spełniające kryteria kliniczne i epidemiologiczne
C. przypadek potwierdzony – każda osoba spełniająca kryteria kliniczne i laboratoryjne
a Na podstawie: European Commission (EC). Official Journal of the European Union. Commission Implementing Decision. (2018/945/EU) of 22 June 2018 on the communicable diseases and related special health issues to be covered by epidemiological surveillance as well as relevant case definitions. Brussels 2018
b W Polsce w 2020 roku doprecyzowano laboratoryjne kryteria serologiczne rozpoznania krztuśca: wykazanie zwiększenia o 100% lub zmniejszenia o 50% stężenia swoistych przeciwciał przeciwko Bordetella pertussis w badaniu 2 próbek pobranych w odstępie 3–5 tygodni lub wykazanie określonego stężenia swoistych przeciwciał przeciwko Bordetella pertussis w pojedynczej próbce (osoby nieszczepione w ciągu ostatnich 10 lat przed zachorowaniem – wykrycie swoistych przeciwciał IgM; osoby >2. rż. niezależnie od daty ostatniego szczepienia – stężenie swoistych IgA ≥20 IU/ml; osoby nieszczepione w ciągu ostatnich 5 lat przed zachorowaniem – stężenie swoistych IgG ≥150 IU/ml; osoby zaszczepione w ciągu <5 lat przed zachorowaniem – stężenie swoistych IgG ≥100 IU/ml)
Piśmiennictwo:
1. European Centre for Disease Prevention and Control. Pertussis. In: ECDC. Annual epidemiological report for 2024. Stockholm: ECDC; 20262. Komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego z dnia 31 października 2025 r. w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2026. DZ. URZ. Min. Zdr. 2025.85
3. Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 3 października 2024 r. w sprawie wykazu zalecanych szczepień ochronnych, dla których zakup szczepionek został objęty finansowaniem przez ministra właściwego do spraw zdrowia. Dz.U. MZ 2024.82
4. Informacja Ministra Zdrowia dot. realizacji bezpłatnego szczepienia przeciw krztuścowi dla kobiet w ciąży w ramach podstawowej opieki zdrowotnej od dnia 15.10.2024 r. www.gov.pl/web/psse-wabrzezno/szczepionka-przeciw-krztuscowi-dla-kobiet-w-ciazy (dostęp: 27.04.2026)
