Szanowni Państwo,

Medycyna Praktyczna wykorzystuje w swoich serwisach pliki cookies i inne pokrewne technologie. Używamy cookies w celu dostosowania naszych serwisów do Państwa potrzeb oraz do celów analitycznych i marketingowych. Korzystamy z cookies własnych oraz innych podmiotów – naszych partnerów biznesowych.

Ustawienia dotyczące cookies mogą Państwo zmienić samodzielnie, modyfikując ustawienia przeglądarki internetowej. Informacje dotyczące zmiany ustawień oraz szczegóły dotyczące wykorzystania wspomnianych technologii zawarte są w naszej Polityce Prywatności.

Korzystając z naszych serwisów bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie plików cookies i podobnych technologii, opisanych w Polityce Prywatności.

Państwa zgoda jest dobrowolna, jednak jej brak może wpłynąć na komfort korzystania z naszych serwisów. Udzieloną zgodę mogą Państwo wycofać w każdej chwili, co jednak pozostanie bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania dokonanego wcześniej na podstawie tej zgody.

Klikając przycisk Potwierdzam, wyrażacie Państwo zgodę na stosowanie wyżej wymienionych technologii oraz potwierdzacie, że ustawienia przeglądarki są zgodne z Państwa preferencjami.

Szczepienie przeciwko grypie a przebieg chorób serca i układu krążenia

12.02.2020
dr. hab. n. med. Andrzej Ciszewski, prof. nadzw.
Instytut Kardiologii w Warszawie

Skróty: EF – frakcja wyrzutowa lewej komory, ESC – Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne, MACE – poważne zdarzenia sercowo-naczyniowe, NNT (numer needed to treat) – liczba leczonych pacjentów konieczna do uniknięcia jednego zdarzenia, NS – niewydolność serca, OR – iloraz szans, OZW – ostry zespół wieńcowy, RCT – badanie z randomizacją, RR – ryzyko względne

Wprowadzenie

Związek chorób serca z grypą i innymi chorobami układu oddechowego jest znany od dawna. Zaobserwowano, że w trakcie każdej epidemii grypy zwiększa się liczba hospitalizacji i zgonów z przyczyn kardiologicznych, a u 1/4 pacjentów z zawałem serca zdarzenie to bezpośrednio poprzedza infekcja układu oddechowego.1,2 Nie podlega też wątpliwości, że infekcje układu oddechowego są od lat główną przyczyną hospitalizacji pacjentów z przewlekłą niewydolnością serca (NS) i zwiększonej śmiertelności szpitalnej.3
W wielu badaniach wykazano, że szczepienie przeciwko grypie zmniejsza częstość hospitalizacji i zawałów serca, a także śmiertelność wśród pacjentów z chorobami układu krążenia, zwłaszcza z przewlekłą NS i chorobą wieńcową.3-6 Na podstawie tych danych Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne (European Society of Cardiology – ESC) aktualnie zaleca szczepienie przeciwko grypie w profilaktyce i leczeniu chorób układu sercowo-naczynionego (tab. 1.).7-9 Niezależnie od zmieniających się wytycznych w ostatnich latach opublikowano szereg interesujących badań i metaanaliz, których wyniki rzucają nowe światło zarówno na aspekty praktyczne, jak i możliwe mechanizmy ochronnego działania szczepienia przeciwko grypie u pacjentów z chorobami serca i układu krążenia.

Tabela 1. Aktualne zalecenia ESC dotyczące szczepienia przeciwko grypie w profilaktyce wtórnej chorób serca i układu krążeniaa
Zalecenie Klasa zaleceń/stopień wiarygodności danychb Autor, rok publikacji
coroczne szczepienie przeciwko grypie należy rozważyć u pacjentów z chorobami układu sercowo-naczynionego IIB/C Piepoli i wsp., 2016
coroczne szczepienie przeciwko grypie pacjentów z ostrą i przewlekłą niewydolnością serca zgodnie z zaleceniami krajowymi Ponikowski i wsp., 2016
coroczne szczepienie przeciwko grypie pacjentów z nadciśnieniem płucnym I/C Galiè i wsp., 2015
a Opracowano na podstawie 7.–9. pozycji piśmiennictwa.
b Klasy zaleceń: I – istnieją dowody naukowe i/lub powszechne przekonanie, że dana procedura lub sposób leczenia są korzystne, przydatne i skuteczne, II – dane z badań naukowych są niejednoznaczne i/lub istnieją rozbieżne opinie dotyczące przydatności/ skuteczności określonego sposobu leczenia lub procedury, IIa – większość dowodów/opinii potwierdza skuteczność/przydatność metody, IIb – przydatność/skuteczność nie została wystarczająco potwierdzona w badaniach lub opiniach, III – istnieją dowody naukowe lub panuje powszechne przekonanie, że dany sposób leczenia lub procedura nie są przydatne/ skuteczne, a w niektórych przypadkach mogą być szkodliwe. Stopień wiarygodności danych: A – dane pochodzące z wielu badań klinicznych z randomizacją lub metaanaliz, B – dane pochodzące z pojedynczego badania klinicznego z randomizacją lub z dużych badań bez randomizacji, C – zgodna opinia ekspertów i/lub dane z badań na małą skalę, badań retrospektywnych lub rejestrów

ESC – Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne

Co mówią wyniki badań naukowych

Choroba wieńcowa

W wielu badaniach wykazano korzystny wpływ szczepienia przeciwko grypie na przebieg choroby wieńcowej (p. dalej), ale tylko w nielicznych zaobserwowano zmniejszenie śmiertelności w tej grupie chorych.4-6 Wynikało to ze zbyt małej liczby uczestników badań z randomizacją (RCT), które w związku z tym nie posiadały odpowiedniej mocy statystycznej, aby na ich podstawie ocenić wpływ szczepienia przeciwko grypie na ryzyko zgonu. Zatem dla wielu badaczy i klinicystów przez pewien czas pozostawało otwarte fundamentalne pytanie, czy szczepienie przeciwko grypie poprawia przeżycie w chorobie wieńcowej?
W ostatnich latach, dzięki nowym publikacjom, ostatecznie udało się zgromadzić wystarczającą liczbę pacjentów. W 2015 roku Clar i wsp. opublikowali metaanalizę, którą objęto >12 000 pacjentów uczestniczących w 8 RCT. Wykazano w niej, że roczna śmiertelność wśród pacjentów z chorobą wieńcową zaszczepionych przeciwko grypie, w porównaniu z pacjentami nieszczepionymi, zmniejszyła się o >50% (RR: 0,45 [95% CI: 0,26–0,76]; p. Med. Prakt. Szczepienia 3/2015, s. 87–88 – przyp. red.).10 Należy podkreślić, że jest to pierwsza publikacja dotycząca tak licznej grupy pacjentów, w której wykazano zmniejszenie ryzyka zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych u chorych na chorobę wieńcową. Bardzo istotne jest również to, że analizę przeprowadzili eksperci z Cochrane Collaboration – instytucji przywiązującej największą wagę do prawidłowej metodyki badań i rzetelności wyników.
Drugą metaanalizę obejmującą >6000 pacjentów z chorobą wieńcową uczestniczących w 8 RCT opublikowali w 2013 roku Udell i wsp. (p. Med. Prakt. Szczepienia 1/2014, s. 63–65 – przyp. red.).11 W badaniu tym wykazano, że szczepienie przeciwko grypie, w porównaniu z placebo, niemal o połowę (RR: 0,64 [95% CI: 0,48–0,86]) zmniejsza ryzyko wystąpienia poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych (MACE), takich jak zgon, zawał serca, zabieg rewaskularyzacji i nagła hospitalizacja z przyczyn wieńcowych u pacjentów z grupy dużego ryzyka ich wystąpienia. Autorzy obliczyli, że aby zapobiec 1 przypadkowi MACE u chorych na chorobę wieńcową, należy zaszczepić 58 pacjentów z tej grupy (NNT: 58). Wykazano także, że korzystny efekt szczepienia jest szczególnie wyraźny u pacjentów po niedawno przebytym ostrym zespole wieńcowym (OZW), a mniej ewidentny u chorych ze stabilną przewlekłą chorobą wieńcową. To ciekawe spostrzeżenie ma zarówno implikacje praktyczne – szczepionka jest szczególnie zalecana pacjentom po niedawno przebytym OZW, jak i teoretyczne, sugerując, że szczepienie przeciwko grypie może korzystnie interferować z immunozapalnym mechanizmem miażdżycy.12

Niewydolność serca

W ciągu ostatnich lat gwałtownie zwiększyła się liczba osób z NS, co stanowi coraz większy problem dla lekarzy rodzinnych, internistów, kardiologów zajmujących się opieką ambulatoryjną i domową, a także lekarzy pracujących w szpitalach i placówkach opieki długoterminowej. Ścisły związek między zastojem w krążeniu płucnym, częstymi infekcjami układu oddechowego a dekompensacją przewlekłej NS jest oczywisty, a dla większości klinicystów wręcz intuicyjny, dlatego od wielu lat towarzystwa naukowe zalecają szczepienie przeciwko grypie w profilaktyce i leczeniu NS (tab. 1.). W 2014 roku opublikowano wyniki badania kohortowego z retrospektywnym zbieraniem danych, którym objęto >100 000 pacjentów hospitalizowanych z powodu zaostrzenia NS. W badaniu tym wykazano, że szczepienie przeciwko grypie w trakcie pobytu w szpitalu lub w ostatnim sezonie epidemicznym grypy, w porównaniu z brakiem takiej interwencji, wiązało się z istotnie mniejszą śmiertelnością z powodu zaostrzenia NS w ciągu następnych 12 miesięcy (iloraz szans skorygowany o znane czynniki zakłócające [aOR]: 0,75 [95% CI: 0,58–0,96]).13 Jednym z najważniejszych, ogólnoświatowych badań dotyczących leczenia NS, jakie przeprowadzono w ostatnim czasie, jest badanie PARADIGM-HF, którym objęto >8000 pacjentów z 48 krajów z NS ≥II stopnia w klasyfikacji New York Heart Association (NYHA) i frakcją wyrzutową lewej komory (EF) ≤40%. W analizie post-hoc tego badania wykazano, że szczepienie przeciwko grypie wiązało się ze zmniejszeniem rocznej śmiertelności w tej grupie chorych o 19%.14 Badanie PARADIGM-HF przyniosło nam także cenną informację na temat częstości szczepienia przeciwko grypie pacjentów z NS na całym świecie. Okazało się, że wyszczepialność jest bardzo zróżnicowana i wynosi: około 80% w Holandii i Wielkiej Brytanii, 10–30% na Słowacji i Węgrzech oraz niecałe 2% w Turcji i Chinach. Wśród polskich pacjentów włączonych do badania PARADIGM-HF zaszczepionych przeciwko grypie było zaledwie 4,6%.14 Ostatnio ciekawą pracę retrospektywną, obejmującą >60 000 pacjentów z NS, których obserwowano w ramach brytyjskiego systemu opieki zdrowotnej przez kilkanaście lat, opublikowali Mohseni i wsp. Autorzy porównali dane kliniczne tych samych pacjentów z lat, w których zostali zaszczepieni przeciwko grypie, z danymi z lat, w których się nie szczepili (metoda self-controlled). Okazało się, że ryzyko hospitalizacji z przyczyn sercowo-naczyniowych dla tej samej osoby w latach, w których się zaszczepiła przeciwko grypie, było znamiennie statystycznie mniejsze niż w latach, w których nie otrzymała szczepienia (iloraz współczynników zapadalności – IRR: 0,73 [95% CI: 0,71–0,76]).15
Wyniki najważniejszych badań opublikowanych w ostatnich latach, w których oceniono wpływ szczepienia przeciwko grypie na przebieg chorób sercowo-naczyniowych, podsumowano w tabeli 2.

Tabela 2. Najważniejsze badania z ostatnich lat dotyczące wpływu szczepienia przeciwko grypie na przebieg chorób sercowo-naczyniowych
Autor, rok publikacji Metodyka Populacja Wyniki
Phrommintikul i wsp., 2011 RCT 439 pacjentów z chorobą wieńcową zmniejszenie ryzyka wystąpienia MACE (9,5 vs 19,3%; RR: 0,47 [95% CI: 0,29–0,77])
Udell i wsp., 2013 metaanaliza (6 RCT) 6469 pacjentów z chorobą wieńcową zmniejszenie ryzyka wystąpienia MACE (2,9 vs 4,7%; RR: 0,64 [95% CI: 0,48–0,86])
Clar i wsp., 2015 metaanaliza (8 RCT) 12 029 pacjentów z chorobami serca lub bez takich chorób zmniejszenie śmiertelności (RR: 0,45 [95% CI: 0,26–0,76])
Wu i wsp., 2014 obserwacyjne z retrospektywnym zbieraniem danych 107 045 pacjentów z NS leczonych szpitalnie zmniejszenie śmiertelności rocznej (aOR: 0,75 [95% CI: 0,58–0,96])
Vardeny i wsp., 2016 RCT 8099 pacjentów z NS i EF ≤40% zmniejszenie śmiertelności (HR: 0,81 [95% CI: 0,67–0,97])
Mohseni i wsp., 2017 obserwacyjne z analizą typu self-controlled case series 59 202 pacjentów z NS zmniejszenie częstości hospitalizacji z przyczyn kardiologicznych (IRR: 0,73 [95% CI: 0,71–0,76])
Modin i wsp., 2019 kohortowe z retrospektywnym zbieraniem danych 134 048 pacjentów z NS zmniejszenie śmiertelności (HR: 0,82 [95% CI: 0,81–0,84]); szczepienie na początku sezonu epidemicznego grypy (wrzesień-październik) oraz w każdym sezonie wiązało się z większym korzystnym efektem
Tsivgoulis i wsp., 2018 metaanaliza 12 badań (RCT oraz kohortowych z prospektywnym zbieraniem danych) 543 311 pacjentów z chorobami serca zmniejszenie ryzyka niedokrwiennego udaru mózgu w ciągu ≥6 mies. obserwacji (RR: 0,87 [95% CI: 0,79–0,96])
aOR – iloraz szans skorygowany o znane czynniki zakłócające, EF – frakcja wyrzutowa lewej komory, HR – hazard względny, IRR – iloraz współczynników zapadalności, MACE – poważne zdarzenia sercowo-naczyniowe, NS – niewydolność serca, RCT – badanie z randomizacją, OR – iloraz szans, RR – ryzyko względne

Luki w dowodach naukowych i kierunki aktualnych badań

Choroby układu sercowo-naczyniowego obejmują wiele różnych zaburzeń. Dobrym przykładem jest NS, która może mieć różną, czasami złożoną etiologię oraz różny przebieg kliniczny. Znakomita większość badań klinicznych w NS dotyczyła pacjentów z obniżoną EF. Obecnie wiemy, że wielu pacjentów z objawami NS ma zachowaną prawidłową EF. Jednak jak dotąd przeprowadzono niewiele badań na temat efektu szczepienia przeciwko grypie w tej szybko zwiększającej się grupie chorych, czyli z NS i zachowaną prawidłową funkcją skurczową.
Poważnym problemem jest również fakt, że u pacjentów z NS obserwuje się słabszą odpowiedź immunologiczną, dlatego uzyskuje się u nich mniejsze zwiększenie stężenia przeciwciał poszczepiennych niż w populacji ogólnej. Z tego powodu zaproponowano, aby u pacjentów z NS, podobnie jak u osób starszych, stosować preparaty ze zwiększoną (podwójną) dawką antygenu (szczepionka przeciwko grypie ze zwiększoną dawką antygenu obecnie jest niedostępna w Polsce – przyp. red.). Aktualnie prowadzone są badania oceniające efekt kliniczny i immunologiczny takiego postępowania.16
Ze względu na szczególną, coroczną zmienność sytuacji epidemiologicznej i składu szczepionki przeciwko grypie, sceptycy podkreślają „sezonowość” i brak trwałej, uniwersalnej wartości wyników dotychczasowych badań. Jak dotąd efekty wielosezonowych szczepień oceniono w nielicznych badaniach. Modin i wsp., autorzy duńskiego badania Influenza Vaccine in Heart Failure, na podstawie 13-letniej obserwacji >130 000 pacjentów z NS wykazali, że coroczne szczepienie przeciwko grypie, w porównaniu ze szczepieniem tylko w jednym sezonie epidemicznym, skuteczniej zmniejsza ryzyko zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych, a także zgonu niezależnie od przyczyny (p. Med. Prakt. Szczepienia 1/2019, s. 79–80 – przyp. red.).17 Autorzy zaobserwowali także, że ryzyko zgonu skuteczniej zmniejsza szczepienie na początku sezonu – we wrześniu lub październiku – niż w późniejszym okresie sezonu epidemicznego grypy.17 Chen i wsp., oceniając ryzyko OZW u pacjentów z niewydolnością nerek, także stwierdzili, że ochronny efekt szczepienia przeciwko grypie znamienne się zwiększa wraz z liczbą sezonów epidemicznych, w których pacjenci byli szczepieni przeciwko grypie.18 W ostatnich latach w wielu krajach, także w Polsce, wprowadzono na rynek inaktywowaną 4-walentną szczepionkę przeciwko grypie (w Polsce jest dostępna od sezonu epidemicznego grypy 2017/2018 – przyp. red.), która zawiera antygeny dwóch szczepów wirusa grypy typu B (Victoria i Yamagata). Najbliższe lata zapewne przyniosą wyniki oceny jej skuteczności, w porównaniu ze szczepionką 3-walentną (zawierającej antygeny tylko jednego szczepu wirusa grypy typu B), również wśród pacjentów z chorobami serca i układu krążenia.

Proponowany mechanizm korzystnego wpływu szczepienia przeciwko grypie na przebieg chorób serca i układu krążenia

W korzystnym działaniu szczepienia przeciwko grypie na przebieg chorób serca i układu krążenia mogą uczestniczyć czynniki nieswoiste, związane z ogólnym zmniejszeniem ładunku zapalnego, oraz swoiste, które przypisuje się szczególnym właściwościom antygenów wirusa grypy (p. ryc.)


Ryc. Proponowany mechanizm korzystnego wpływu szczepienia przeciwko grypie na przebieg chorób serca i układu krążenia.

Mechanizm nieswoisty

Mechanizm nieswoisty opiera się na tym, że grypa jest najczęstszą na świecie ostrą infekcją, w przebiegu której może wystąpić nagła gorączka, tachykardia, odwodnienie, hipoksemia, odwodnienie, zwiększenie krzepliwości, dysfunkcja śródbłonka oraz masywny wyrzut ogólnoustrojowych mediatorów zapalenia. Taki nagły stres i obciążenie organizmu są niebezpieczne dla pacjentów z przewlekłą NS, zwężeniem zastawek serca, a nawet asymptomatycznych osób ze zmniejszoną kurczliwością serca czy istotnymi zwężeniami tętnic wieńcowych. Uważa się, że u takich pacjentów grypa może spowodować ostrą NS, obrzęk płuc, zawał serca, a nawet nagły zgon sercowy.2-4,13,16 Aktualnie na chorobę wieńcową i miażdżycę patrzymy również jak na proces zapalny – spowodowany przewlekłą infiltracją ściany tętnicy przez lipoproteiny o małej gęstości (LDL), czyli cholesterol, oraz przez makrofagi. Uznano, że OZW najczęściej jest spowodowany pęknięciem cienkościennej zapalnej blaszki miażdżycowej, a zwiększone stężenie CRP i innych mediatorów zapalenia traktuje się jako niezależne czynniki ryzyka zawału serca.19,20 Wykazano, że prozapalne cytokiny mają bezpośredni wpływ na funkcję serca i układu naczyniowego: CRP przyspiesza migrację i dojrzewanie leukocytów, sfingomielinazy zmniejszają produkcję tlenku azotu (NO) przez śródbłonek naczyń, TNF-α i interleukina-1ß zmniejszają kurczliwość kardiomiocytów, a metaloproteinazy powodują pęknięcie blaszki miażdżycowej i niekorzystny remodeling serca.16 Reasumując, uważa się, że nieswoisty kardioprotekcyjny efekt szczepienia przeciwko grypie polega na ochronie pacjenta przed częstymi infekcjami, które poprzez aktywację kaskady zapalenia nasilają i destabilizują przewlekły, zapalny proces miażdżycowy toczący się w ścianie naczynia, a także działają depresyjnie na kurczliwość kardiomiocytów (p. ryc.). Teorię tę potwierdzają także wyniki badań, w których wykazano częstsze występowanie powikłań kardiologicznych po infekcjach układu moczowego i pokarmowego.21

Mechanizm swoisty

Mechanizm swoisty zakłada, że wirus grypy posiada szczególne, unikalne właściwości immunogenne. W większości badań wykazano, że korzystny efekt szczepienia przeciwko grypie nie ograniczał się tylko do „sezonu grypowego”, a zmniejszenie częstości incydentów sercowo-naczyniowych u osób zaszczepionych obserwowano przez 12 miesięcy, a więc także w miesiącach, gdy wirus grypy już nie krążył w populacji.6,11,12 Jako wyjaśnienie tego zjawiska zaproponowano teorię antygenowego podobieństwa (antigen mimicry) między wirusem grypy i antygenami blaszki miażdżycowej.22 Zgodnie z nią, na zasadzie antygenowego podobieństwa, szczepienie ma stymulować powstawanie przeciwciał chroniących blaszkę miażdżycową przed progresją i destabilizacją. Inni autorzy stwierdzili korelację między stężeniem przeciwciał przeciw hemaglutyninie A wirusa grypy a stężeniem przeciwciał przeciwko utlenionym cząsteczkom LDL (oxy-LDL) i zasugerowali, że właśnie ta krzyżowa reakcja immunologiczna może tłumaczyć szczególną relację pomiędzy wirusem grypy a progresją miażdżycy.23 Za taką szczególną relacją przemawia także opublikowana ostatnio metaanaliza 12 badań obserwacyjnych (RCT oraz kohortowych z prospektywnym zbieraniem danych), w której wykazano, że szczepienie przeciwko grypie pacjentów z chorobami układu sercowo-naczyniowego zmniejsza ryzyko udaru niedokrwiennego, natomiast szczepienie przeciwko pneumokokom nie ma takich właściwości.24

Podsumowanie

Ostatnie lata przyniosły szereg nowych badań i interesujących publikacji potwierdzających korzystny wpływ szczepienia przeciwko grypie na przebieg chorób serca i układu krążenia (tab. 2.). ESC od lat zaleca szczepienie przeciwko grypie w profilaktyce wtórnej chorób serca i układu krążenia. Z aktualnych zaleceń największe znaczenie mają „Wytyczne dotyczące prewencji chorób układu sercowo-naczynionego w praktyce klinicznej” z 2016 roku,7 ponieważ obejmują całe spektrum chorób serca i układu krążenia. Należy zaznaczyć, że najsilniejsze dowody naukowe dotyczą osób z przewlekłą NS i chorobą wieńcową po niedawno przebytym OZW. Wydaje się, że potencjalny mechanizm kardioprotekcyjnego działania szczepienia przeciwko grypie jest złożony i ma charakter:

  • nieswoisty – rzadsze infekcje zmniejszają aktywność czynników prozapalnych, które mogą przyspieszać proces miażdżycowy, bezpośrednio zmniejszać kurczliwość miocytów, a także powodować niekorzystny remodeling serca
  • swoisty – związany z powstawaniem po szczepieniu przeciwko grypie przeciwciał, które wpływają na dotychczas niedoceniany immunozapalny mechanizm rozwoju miażdżycy i niewydolności serca.

Istnieniem tych swoistych właściwości tłumaczy się to, że efekt kardioprotekcyjny szczepienia przeciwko grypie jest silniejszy niż innych szczepień oraz to, że często utrzymuje się on także poza sezonem grypowym.
Warto również zwrócić uwagę na różnice między krajami w odsetku pacjentów z grup ryzyka szczepionych przeciwko grypie, który wynosi od 2 do 70–80% i – jak wynika z dostępnych danych – nie zależy wprost od wielkości dochodu narodowego. Świadczy to raczej o wysokiej jakości i kompleksowej organizacji opieki nad przewlekle chorymi, która wykorzystuje wszelkie możliwe szanse poprawy stanu i rokowania pacjenta. Wydaje się, że bardzo mały odsetek pacjentów z przewlekłymi chorobami sercowo-naczyniowymi szczepionych przeciwko grypie w Polsce (<5%) w pierwszej kolejności wynika z tego, że personel medyczny rzadko i nienależycie je rekomenduje. Ważne jest zatem, aby udoskonalać działania mające na celu rozpowszechnianie wiedzy i przekonanie personelu medycznego o korzystnym wpływie szczepienia przeciwko grypie na przebieg przewlekłych chorób serca i układu krążenia.

Piśmiennictwo:

1. Collins S.D.: Excess mortality from causes other than influenza and pneumonia during influenza epidemic. Public Health Rep., 1932; 47: 2159–2179
2. Pesonen E., Sitonen O.: Acute myocardial infarction precipitated by infectious disease. Am. Heart J., 1981; 101: 512–513
3. Fonarow G.C., Abraham W.T., Albert N.M. i wsp.: OPTIMIZE-HF Investigators and Hospitals. Factors identified as precipitating hospital admissions for heart failure and clinical outcomes: findings from OPTIMAZE-HF. Arch. Intern. Med., 2008; 168: 847–854
4. Gurfinkel E.P., de la Fuente R.L., Mendiz O.: Influenza vaccine pilot study in acute coronary syndromes and planned percutaneous coronary interventions: the FLU Vaccination Acute Coronary Syndromes (FLUVACS) Study. Circulation, 2002; 105: 2143–2147
5. Ciszewski A., Bilińska Z.T., Brydak L.B. i wsp.: Influenza vaccination in secondary prevention from coronary ischemic events in coronary artery disease: FLUCAD study. Eur. Heart J., 2008; 29: 1350–1358
6. Phrommintikul A., Kuanprasert S., Wongcharoen W. i wsp.: Influenza vaccination reduces cardiovascular events in patients with acute coronary syndrome. Eur. Heart J., 2011; 32 (14): 1730–1735
7. Piepoli M.F., Hoes A.W., Agewall S. i wsp.: 2016 European Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice. Atherosclerosis, 2016; 252: 207–274
8. Ponikowski P., Voors A.A., Anker S.D. i wsp.: 2016 ESC Guidelines for the Diagnosis and Treatment of Acute and Chronic Heart Failure. Eur. Heart J., 2016; 37: 2129–2200
9. Galie N., Humbert M., Vachiery J.L. i wsp.: 2015 ESC/ERS Guidelines for the Diagnosis and Treatment of Pulmonary Hypertension. Eur. Heart J., 2016; 37: 67-119
10. Clar C., Oseni Z., Flowers N. i wsp.: Influenza vaccines for preventing cardiovascular disease (Review). Cochrane Data. Syst. Rev., 2015; 5: CD005050
11. Udell J.A., Zawi R., Bhatt D.L. i wsp.: Association between influenza vaccination and cardiovascular outcomes in high-risk patients. A meta-analysis. JAMA, 2013; 310: 1711–1720
12. Ciszewski A.: Cardioprotective effect of influenza and pneumococcal vaccination in patients with cardiovascular diseases. Vaccine, 2018: 202–206
13. Wu W.C., Jiang L., Friedmann P.D. i wsp.: Association between process quality measures for heart failure and mortality among US veterans. Am. Heart J., 2014; 168: 713–720
14. Vardeny O., Clagget B., Udell J.A. i wsp.: PARADIGM-HF Investigators. Influenza vaccination in patients with chronic heart failure. The PARADIGM-HF Trail. JACC Heart Fail., 2016; 4: 152–158
15. Mohseni H., Kiran A., Khorshidi R., Rahimi K.: Influenza vaccination and risk for hospitalization in patients with heart failure: a self-controlled case series study. Eur. Heart J., 2017; 38: 326–333
16. Bhatt A.S., De Vore A.D., Hernandez A.F. i wsp.: Can vaccinationd improve heart failure outcomes? Contemporary data and future directions. JACC Heart Fail., 2017; 5: 194–203
17. Modin D., Jorgensen M.E., Gislason G. i wsp.: Influenza vaccine in heart failure. Cumulative number of vaccinations, frequency, timing and survival: a Danish nationwild cohort study. Circulation, 2019; 139: 575–586
18. Chen C.I., Kao P.F., Wu M.Y. i wsp.: Influenza vaccination is associated with lower risk of acute coronary syndrome in elderly patients with chronic kidney disease. Medicine, 2016; 95: e2588.doi: 10.1097/MD.0000000000002588.
19. Naghavi M., Libby P., Falk E. i wsp.: From vulnerable plaque to vulnerable patient. A call for new definitions and risk assessment strategies. Part I. Circulation, 2003; 108: 1664–1672
20. Denesh J., Wheeler J.G., Hirschfield G.M. i wsp.: C-reactive protein and other circulating markers of inflammation in the prediction of coronary heart disease. N. Engl. J. Med., 2004; 350: 1387–1397
21. Epstein S.E., Zhou Y.F., Zhu J.: Infection and atherosclerosis: emerging mechanistic paradigms. Circulation, 1999; 100: e20-e28
22. Madjid M., Naghavi M., Litovsky S. i wsp.: Influenza and cardiovascular disease. A new opportunity for prevention and the need for further studies. Circulation, 2003; 108: 2730–2736
23. Veljkovic V., Glisic S., Veljkovic N. i wsp.: An influenza vaccine as prevention for cardiovascular diseases: possible molecular mechanism. Vaccine, 2014; 32: 6569–6575
24. Tsivgoulis G., Kastanos A.H., Zand R. i wsp.: An association of adult vaccination with risk of cerebrovascular ischemia: A systematic review and meta-analysis. J. Neurol. Sci., 2018; 386: 12–18

Reklama

Napisz do nas

Zadaj pytanie ekspertowi, przyślij ciekawy przypadek, zgłoś absurd, zaproponuj temat dziennikarzom.
Pomóż redagować portal.
Pomóż usprawnić system ochrony zdrowia.

Przegląd badań