Tłumaczyła: Magdalena Rot-Kołodziejczyk
Komentarz: dr n. med. Natalia Celejewska-Wójcik, Klinika Pulmonologii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie
Skróty: ACIP – Advisory Committee on Immunization Practices, CDC – Centers for Disease Control and Prevention, GOLD – Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease, HD-IIV (high-dose inactivated influenza vaccine) – IIV z dużą dawką antygenów, IIV (inactivated influenza vaccine) – inaktywowana szczepionka przeciwko grypie, IL – interleukina, LAIV (live attenuated influenza vaccine) – „żywa” szczepionka przeciwko grypie, LRTD (lower respiratory tract disease) – choroba dolnych dróg oddechowych, OR (odds ratio) – iloraz szans, PCV (pneumococcal conjugate vaccine) – skoniugowana szczepionka przeciwko pneumokokom, POChP – przewlekła obturacyjna choroba płuc, PZP – pozaszpitalne zapalenie płuc, RCT (randomized controlled trial) – badanie z randomizacją, RR (risk ratio) – ryzyko względne, PPSV-23 (23-valent pneumococcal polysaccharide vaccine) – polisacharydowa 23-walentna szczepionka przeciwko pneumokokom, RSV (respiratory syncytial virus) – syncytialny wirus oddechowy, SD-IIV (standard-dose inactivated influenza vaccine) – IIV ze standardową dawką antygenów, Tdap – skojarzona szczepionka zawierająca toksoid tężcowy, zmniejszoną dawkę toksoidu błoniczego i bezkomórkowych antygenów krztuśca, TNF – czynnik martwicy nowotworów, VZV – wirus ospy wietrznej i półpaśca, WHO – Światowa Organizacja Zdrowia, ZGB – zespół Guillaina i Barrégo
Translated from Kwok WC, Wong JNC, Cheung A, Tam TCC. Vaccination in Chronic Obstructive Pulmonary Disease. Vaccines. 2025; 13(3):218. https://doi.org/10.3390/vaccines13030218. © 2025 by the authors. Licensee MDPI, Basel, Switzerland. This article is an open access article distributed under the terms and conditions of the Creative Commons Attribution (CC BY) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/).
Wprowadzenie
U chorych na przewlekłą obturacyjną chorobę płuc (POChP) często występują zakażenia układu oddechowego, które według szacunków odpowiadają nawet za 80% epizodów zaostrzenia choroby.1 Wirusy wykrywa się u około 2/3 pacjentów z zaostrzeniem POChP,2 natomiast zakażenia bakteryjne mogą stanowić uchwytną przyczynę nawet połowy zaostrzeń.3-6 Chorzy na POChP są bardziej narażeni na ciężkie zakażenia dróg oddechowych wywoływane przez drobnoustroje, a szczepienia odgrywają kluczową rolę w zmniejszaniu ich niekorzystnych następstw zdrowotnych. W niniejszym artykule przeglądowym przedstawiono aktualne zalecenia dotyczące szczepienia chorych na POChP oraz omówiono dane potwierdzające skuteczność poszczególnych szczepionek.7-9
Wytyczne GOLD
Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD) zaleca szczepienia przeciwko grypie, pneumokokom, syncytialnemu wirusowi oddechowemu (RSV), COVID-19, krztuścowi oraz półpaścowi. Stopień wiarygodności danych, na podstawie których sformułowano te zalecenia, podzielono na następujące kategorie: A – wysokiej jakości badania z randomizacją (RCT), obarczone małym ryzykiem błędu systematycznego (dostępne wyłącznie dla szczepionki przeciwko RSV); B – RCT z istotnymi ograniczeniami (dostępne dla pozostałych szczepionek).10 Zalecenia GOLD podsumowano w tabeli 1. Najczęstsze i istotne niepożądane odczyny poszczepienne (NOP) związane z poszczególnymi preparatami (łącznie z częstocią) wymieniono w tabeli 2.
| Tabela 1. Szczepionki zalecane przez GOLD dla chorych na przewlekłą obturacyjną chorobę płuc | |||
|---|---|---|---|
| Szczepionka | Dawkowanie i schemat podawania | Szczególne sytuacje kliniczne lub wskazania | Stopień wiarygodności danych |
| grypa | co roku | – | B |
| pneumokoki | PCV-20 jednorazowoa | – | B |
| PCV-15,b następnie po roku PPSV-23 (lub po ≥8 tyg. u osób z niedoborem odporności, implantem ślimakowym lub wyciekiem PMR) | – | B | |
| COVID-19 | 2 dawki szczepionki o składzie na aktualny sezon, druga dawka 2–6 mies. po pierwszej | wiek 65 lat, osoby bez niedoboru odporności | B |
| 1 dawka szczepionki o składzie na aktualny sezon | wiek 5–64 lat, osoby bez niedoboru odporności | B | |
| ≥3 dawki szczepionki mRNA | osoby z niedoborem odporności | B | |
| RSV | jednorazowo | wiek >60 lat | A |
| krztusiec | jednorazowoc | osoby nieszczepione w wieku nastoletnim | B |
| półpasiec | 2 dawki szczepionki rekombinowanej w odstępie 2–6 mies. | wiek >50 lat | B |
| a Od niedawna w Polsce dostępna jest również 21-walentna PCV; zgodnie z zaleceniami ACIP
lub kanadyjskimi można ją stosować alternatywnie do 20-walentnej PCV – przyp. red. b W Polsce PCV-15 jest niedostępna na rynku aptecznym, kupowana jest centralnie przez Ministerstwo Zdrowia do realizacji obowiązkowego szczepienia przeciwko pneumokokom u dzieci i dorosłych z wybranych grup ryzyka; alternatywnie do PCV-15 w schemacie z PPSV-23 można zastosować PCV-13 (szczepionka dostępna bezpłatnie na podstawie recepty z kodem „S” dla osób w wieku ≥65 lat z dodatkowymi czynnikami ryzyka, m.in. z przewlekłymi chorobami płuc) – przyp. red. c Zaleca się szczepienie przypominające co 10 lat w celu utrzymania ochrony przed błonicą i tężcem; odporność na krztusiec zmniejsza się kilka lat po szczepieniu – przyp. red. ACIP – Advisory Committee on Immunization Practices, GOLD – Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease, mRNA – informacyjny (matrycowy) kwas rybonukleinowy, PCV – skoniugowana szczepionka przeciwko pneumokokom, PMR – płyn mózgowo-rdzeniowy, PPSV-23 – 23-walentna polisacharydowa szczepionka przeciwko pneumokokom, RSV – syncytialny wirus oddechowy | |||
| Tabela 2. NOP związane ze stosowaniem wybranych szczepionek | ||
|---|---|---|
| Szczepionka | Częste lub istotne NOP | Częstość |
| inaktywowana przeciwko grypie | reakcje w miejscu wstrzyknięcia (ból, zaczerwienienie, obrzęk) | 4–24% |
| zapalenie kaletki podnaramiennej (podbarkowo-podnaramiennej) | <0,01% | |
| ZGBa | <0,01% | |
| reakcja alergiczna | <0,01% | |
| „żywa” przeciwko grypie | nieżyt nosa, ograniczenie drożności nosa, ból głowy i gardła | 2–75% |
| przeciwko pneumokokom | reakcje w miejscu wstrzyknięcia (ból, obrzęk, stwardnienie) | 15–20% |
| objawy ogólnoustrojowe (gorączka, dreszcze, zmęczenie, ból głowy, mięśni, stawów) | <5% | |
| przeciwko COVID-19 | reakcje w miejscu wstrzyknięcia | 16–80% |
| zmęczenie, ból głowy i mięśni | 40–60% | |
| gorączka, dreszcze, ból stawów | 20–40% | |
| ZGBb | <0,01% | |
| zakrzepica z małopłytkowością | 0,01% | |
| zapalenie mięśnia sercowego | ≤0,01% | |
| przeciwko RSV | reakcje w miejscu wstrzyknięcia | 6–76% |
| zmęczenie, ból głowy | 13–40% | |
| ból stawów, mięśni | 8–36% | |
| biegunka, nudności, wymioty | 2–12% | |
| ZGBc | <0,01% | |
| przeciwko krztuścowi | nudności | 9–13% |
| reakcje w miejscu wstrzyknięcia | 11% | |
| ból kości | ≤30% | |
| dreszcze | 8–15% | |
| zmęczenie/gorsze samopoczucie | 13–33% | |
| ból głowy | 12% | |
| gorączka | ≤2% | |
| przeciwko półpaścowid | objawy niepożądane ze strony przewodu pokarmowego | 13–24% |
| reakcje w miejscu wstrzyknięcia | 10–88% | |
| ból mięśni | 35–57% | |
| dreszcze | 11–36% | |
| zmęczenie | 37–57% | |
| ból głowy | 15–51% | |
| gorączka | 6–28% | |
| a Szacuje się, że występuje z częstością 1–3/mln podanych dawek, a u dzieci jeszcze rzadziej, natomiast ryzyko ZGB związane z zakażeniem wirusem grypy jest nawet 40-krotnie większe niż po szczepieniu przeciwko grypie – przyp. red. b Zwiększenie ryzyka ZGB dotyczyło głównie szczepionek wektorowych, które aktualnie nie są już stosowane; w odniesieniu do szczepionek mRNA wyniki badań wskazują na brak takiego związku; zakażenie SARS-CoV-2 zwiększa ryzyko ZGB – przyp. red. c W okresie po podaniu szczepionki przeciwko RSV z adiuwantem lub 2-walentnej bez adiuwantu zgłaszano pojedyncze przypadki ZGB (wyniki analiz danych zebranych w ramach nadzoru porejestracyjnego wskazują, że w okresie do 42 dni po szczepieniu wskaźnik zgłaszalności wynosił odpowiednio 1,5/mln podanych dawek i 5/mln podanych dawek); nie potwierdzono jednoznacznie związku przyczynowego ze szczepieniem; w niedawno opublikowanym badaniu obserwacyjnym wykazano, że zakażenie RSV również może wiązać się ze zwiększeniem ryzyka ZGB (p. Czy zakażenie RSV zwiększa ryzyko zespołu Guillaina i Barrégo u starszych dorosłych?) – przyp. red. d W okresie po podaniu rekombinowanej szczepionki przeciwko półpaścowi zgłaszano pojedyncze przypadki ZGB (wyniki badań obserwacyjnych wskazują, że w okresie do 42 dni po szczepienie ryzyko bezwzględne wynosi 3/mln podanych dawek), nie potwierdzono jednoznacznie związku przyczynowego ze szczepieniem – przyp. red. RSV – syncytialny wirus oddechowy, ZGB – zespół Guillaina i Barrégo | ||
Szczepienie przeciwko grypie
Grypa należy do najczęstszych wirusowych zakażeń układu oddechowego i jest przyczyną istotnych powikłań oraz zgonów. Stanowi też poważne obciążenie systemu opieki zdrowotnej. Wstępne szacunki amerykańskich Centers for Disease Control and Prevention (CDC) dotyczące obciążenia zdrowotnego w sezonie infekcyjnym wskazują, że tylko w okresie od października do grudnia 2024 roku w USA odnotowano do 9,3 mln zachorowań na grypę, 140 000 hospitalizacji oraz 13 000 zgonów związanych z grypą.11
Z badań wynika, że grypa sezonowa stanowi ważny czynnik wyzwalający ciężkie zaostrzenia POChP, które zwiększają liczbę hospitalizacji i intubacji oraz umieralność.12,13 Zakażenie wirusem grypy nasila stan zapalny w drogach oddechowych, sprzyja kolonizacji bakteryjnej i zaburza odpowiedź immunologiczną u chorych na POChP, co przekłada się na ciężki przebieg zaostrzeń i gorsze rokowanie.1 Wykazano, że stan zapalny związany z POChP nie ogranicza się do układu oddechowego, ale wywołuje uogólnione skutki, na co wskazuje zwiększone stężenie wskaźników zapalnych, takich jak białko C-reaktywne, interleukina (IL) 6 oraz czynnik martwicy nowotworów (TNF) α.14 W rezultacie u chorych na POChP często występują liczne choroby towarzyszące, a według badań nawet u 12% osób hospitalizowanych z powodu zaostrzeń POChP dochodzi do ostrego epizodu sercowego.15,16 Związek między zakażeniem wirusem grypy a kolejnymi zaostrzeniami POChP podkreśla pilną potrzebę wprowadzenia działań profilaktycznych mających na celu zmniejszenie liczby takich zaostrzeń, umieralności oraz kosztów opieki zdrowotnej. Zarówno GOLD, jak i American Thoracic Society17,18 silnie zalecają coroczne szczepienie przeciwko grypie wszystkim chorym na POChP, niezależnie od stopnia zaawansowania choroby. Z kolei European Respiratory Society19 uznaje szczepienie przeciwko grypie za interwencję efektywną kosztowo, ograniczającą wykorzystanie zasobów systemu opieki zdrowotnej.
Wirus grypy dzieli się na 4 typy: A, B, C i D, przy czym typ A występuje najczęściej. Dalszą klasyfikację na podtypy przeprowadzono na podstawie 2 antygenów powierzchniowych: hemaglutyniny (H) i neuraminidazy (N). Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca, aby do opracowania szczepionki na dany sezon grypowy wykorzystać określone szczepy wirusa grypy. W sezonie grypowym 2025 na półkuli północnej WHO zaleciła uwzględnić antygeny szczepów spokrewnionych z następującymi szczepami:
- szczepionki oparte na wirusach namnażanych w zarodkach kurzych: A/Victoria/4897/2022 (H1N1)pdm09, A/Thailand/8/2022 (H3N2) oraz B/Austria/1359417/2021 (linia B/Victoria)
- szczepionki oparte na wirusach namnażanych w hodowli komórkowej lub rekombinowane: A/Wisconsin/67/2022 (H1N1)pdm09, A/Massachusetts/18/2022 (H3N2) oraz B/Austria/1359417/2021 (linia B/Victoria).
Wyróżnia się 3 główne typy szczepionek przeciwko grypie:20,21
- inaktywowane („nieżywe”) podawane we wstrzyknięciu (IIV)
- rekombinowane (niedostępne w Polsce – przyp. red.)
- „żywa” donosowa (LAIV [niedostępna w Polsce – przyp. red.]).
Większość IIV zawiera antygeny wirusa namnażanego w zarodkach jaj kurzych i można je stosować u większości osób, w tym z niedoborem odporności. Szczepionki rekombinowane powstają z wykorzystaniem technologii rekombinacji DNA i linii komórkowych ssaków, co pozwala uniknąć problemów związanych z adaptacją wirusa do namnażania w zarodkach jaj kurzych (tzn. mutacji mogących powodować różnice między szczepem w szczepionce a szczepami krążącymi w populacji). Atenuowany wirus zawarty w LAIV także jest namnażany w zarodkach kurzych, chociaż niektóre nowoczesne preparaty mogą wykorzystywać hodowlę komórkową. LAIV podaje się donosowo, nie zaleca się jej osobom z niedoborem odporności.
Osoby starsze, z niedoborem odporności i chorzy na POChP odnoszą korzyści z silniej działających szczepionek, które zapewniają lepszą odpowiedź immunologiczną. Na przykład IIV z dużą dawką antygenów (HD-IIV) zawierają 4-krotnie większą dawkę antygenów niż standardowe IIV (SD-IIV), a szczepionki z adiuwantem (np. białkiem MF59) dodatkowo wzmacniają odpowiedź immunologiczną, co jest kluczowe u osób z niedoborem odporności.22,23
Poza nielicznymi, łagodnymi NOP swoistymi dla poszczególnych rodzajów preparatów szczepionki mają bardzo dobry profil bezpieczeństwa.23,24 Mimo że IIV produkuje się z użyciem zarodków jaj kurzych, można ją bezpiecznie stosować u osób z rozpoznaną alergią na jaja. Ogólnym przeciwwskazaniem do podawania szczepionek we wstrzyknięciu jest ciężka reakcja alergiczna na którykolwiek składnik szczepionki w przeszłości lub po podaniu poprzedniej dawki szczepionki przeciwko grypie. Dodatkowe przeciwwskazania do stosowania LAIV obejmują: przyjmowanie leków zawierających aspirynę lub salicylany u dzieci i młodzieży, rozpoznanie astmy lub epizod świstów wydechowych w ciągu ostatnich 12 miesięcy u dzieci w wieku 2–4 lat, niedobór odporności bez względu na przyczynę u dzieci i dorosłych, bliski kontakt z osobami z ciężkim niedoborem odporności, ciążę, aktywny wyciek płynu mózgowo-rdzeniowego do ustnej lub nosowej części gardła, nosa, ucha lub innych przestrzeni, wszczepienie implantu ślimakowego, przyjmowanie oseltamiwiru lub zanamiwiru w ciągu ostatnich 48 h, peramiwiru w ciągu ostatnich 5 dni lub baloksawiru w ciągu ostatnich 17 dni.
Dostępne rodzaje szczepionek przeciwko grypie wymieniono w tabeli 3.
| Tabela 3. Rodzaje szczepionek przeciwko grypie | ||||
|---|---|---|---|---|
| Rodzaj szczepionki | Wskazania wiekowe | Droga podania | Sposób namnażania wirusa szczepionkowego | Wielkość dawki |
| szczepionka inaktywowana („nieżywa”), 3-walentnaa | ≥6 mies. | i.m. | wirus namnażany w zarodkach kurzych | standardowa dawka antygenów |
| 18–64 lat | ||||
| ≥3 lata | ||||
| ≥6 mies. | i.m. (ampułkostrzykawka) | |||
| ≥6 mies. | i.m. (ampułkostrzykawka) | |||
| ≥6 mies. | i.m. (ampułkostrzykawka lub fiolka wielodawkowa) | |||
| szczepionka inaktywowana wytwarzana w hodowli komórkowejb | ≥6 mies. | i.m. (ampułkostrzykawka lub fiolka wielodawkowa) | wirus namnażany w hodowli komórkowej | standardowa dawka antygenów |
| szczepionka inaktywowana z dużą dawką antygenów, 3-walentnaa | ≥65 latc | i.m. | wirus namnażany w zarodkach kurzych | duża dawka antygenów |
| szczepionka inaktywowana z adiuwantem (MF59), 3-walentnab | ≥65 lat | i.m. | wirus namnażany w zarodkach kurzych | standardowa dawka antygenów |
| szczepionka rekombinowana zawierająca hemaglutyninę, 3-walentnab | ≥18 lat | i.m. | nie dotyczy | standardowa dawka antygenów |
| szczepionka „żywa” donosowa, 3-walentnab | 2–49 lat | aerozol donosowy | wirus namnażany w zarodkach kurzych | standardowa dawka antygenów |
| a W Polsce dostępne są szczepionki 4-walentne – przyp. red. b Niedostępna w Polsce – przyp. red. c W Polsce zarejestrowana do stosowania u osób w wieku ≥60 lat – przyp. red. i.m. – domięśniowo | ||||
Już w latach 90. ubiegłego wieku w RCT przeprowadzonym metodą podwójnie ślepej próby z placebo wykazano skuteczność szczepionki przeciwko grypie u chorych na POChP. W badaniu uczestniczyło 125 osób, które losowo przydzielono do grupy otrzymującej 3-walentną SD-IIV lub placebo. Szczepienie przeciwko grypie skutecznie zapobiegało ostrym zakażeniom układu oddechowego związanym z grypą, niezależnie od stopnia zaawansowania POChP. Skuteczność szczepionki wynosiła 84% u chorych z łagodną POChP (ryzyko względne [RR]: 0,16; p = 0,06), 45% u chorych z umiarkowaną POChP (RR: 0,55; p = 0,5) oraz do 85% u chorych z ciężką POChP (RR: 0,15; p = 0,04).25 Ponadto w przeglądzie systematycznym piśmiennictwa obejmującym 6 RCT potwierdzono skuteczność szczepienia przeciwko grypie w redukcji zaostrzeń POChP, wykazując istotne zmniejszenie ich liczby w grupie szczepionej w porównaniu z grupą placebo, ze średnią ważoną różnicą wynoszącą 0,37 (95% CI: od -0,64 do -0,11 [p = 0,006]).26
W wieloośrodkowym RCT obejmującym 31 989 pacjentów z USA i Kanady porównano skuteczność 3-walentnych SD-IIV oraz HD-IIV. Stwierdzono, że u osób starszych (≥65 lat) HD-IIV wywoływała istotnie silniejszą odpowiedź w postaci produkcji przeciwciał. Po 2 latach seroprotekcję przeciwko H1N1 osiągnięto u 98,5% pacjentów szczepionych HD-IIV i 93,7% zaszczepionych SD-IIV, co daje różnicę 4,8 punktu procentowego (95% CI: 4,1–5,5).22
Pomimo udowodnionych korzyści i dobrego profilu bezpieczeństwa wskaźniki wyszczepialności przeciwko grypie pozostają niewielkie. Według raportu WHO z 2023 roku w USA co roku przeciwko grypie szczepi się jedynie 44,9% dorosłych.27 Wśród chorych na POChP odsetek ten jest nieco większy i wynosi około 53,3%.28 Dalsze działania na poziomie zdrowia publicznego, takie jak dostęp do bezpłatnych szczepionek, integracja szczepień z rutynową opieką nad chorymi na POChP oraz elektroniczne systemy przypominania o szczepieniach, pozwolą zwiększyć ten wskaźnik.29
Szczepienie przeciwko pneumokokom
Poza zakażeniami wirusowymi u chorych na POChP często występują również zakażenia bakteryjne. Zapalenie płuc i inwazyjne zakażenia ogólnoustrojowe wywołane przez Streptococcus pneumoniae są istotną przyczyną hospitalizacji i umieralności w tej grupie pacjentów.30 Inwazyjna choroba pneumokokowa (IChP) pozostaje poważnym zagrożeniem zdrowotnym – w samych USA w 2017 roku odnotowano około 31 000 przypadków tej choroby i 3590 zgonów.31 Pneumokokowe zapalenie płuc częściej dotyczy chorych na POChP ze względu na upośledzone oczyszczanie rzęskowe oraz istniejące uszkodzenia strukturalne płuc,32 a każdy epizod zapalenia płuc wywołuje kaskadę negatywnych skutków zdrowotnych. W badaniu kohortowym z retrospektywnym zbieraniem danych wykazano, że skumulowane ryzyko zaostrzenia było istotnie większe u chorych na POChP w pierwszym roku po przebyciu pozaszpitalnego zapalenia płuc (PZP) niż u pacjentów, u których nie doszło do PZP (17 vs 11,4%, p <0,001).33 Każde zaostrzenie POChP prowadzi do dodatkowego uszkodzenia miąższu płucnego i pogorszenia czynności oddechowej, co zwiększa podatność chorych na kolejne zakażenia w związku z upośledzonym oczyszczaniem rzęskowym i nasiloną kolonizacją bakteryjną.34 Ten samonapędzający się proces przyspiesza postęp POChP.
Dostępne są 2 typy szczepionek przeciwko pneumokokom: 23-walentna szczepionka polisacharydowa (PPSV-23) oraz szczepionki skoniugowane (PCV). Antygeny zawarte w obu preparatach to polisacharydy otoczkowe typów serologicznych pneumokoków najczęściej wywołujących choroby inwazyjne. Obecnie zaleca się, aby u chorych na POChP stosować PCV (w Polsce zaleca się także schemat szczepienia z użyciem 13-walentnej PCV [PCV-13] i PPSV-23 – przyp. red.).
Ciąg niekorzystnych zdarzeń obejmujący pneumokokowe zapalenie płuc, prowadzące do zaostrzeń POChP i dalszej progresji tej choroby, można przerwać dzięki skutecznej strategii szczepień. W RCT o akronimie CAPITA, przeprowadzonym metodą próby podwójnie ślepej z placebo w grupie kontrolnej, obejmującym >84 000 uczestników, wykazano, że PCV-13 skutecznie zmniejszyła częstość pneumokokowego PZP wywołanego przez serotypy pneumokoka uwzględnione w składzie szczepionki – skuteczność szczepionki wyniosła 45,6% (95,2% CI: 21,8–62,5); p <0,001 (p. Czy PCV-13 zapobiega zachorowaniom na zapalenie płuc u dorosłych w wieku ≥65 lat? – przyp. red.).35 Niedawno wprowadzono do stosowania nowe PCV obejmujące większą liczbę serotypów, poza PCV-13, również PCV-15 i PCV-20 (a także PCV-21 – przyp. red.). PCV wywołują odpowiedź T-zależną, co prowadzi do długotrwałej odporności z efektem pamięci immunologicznej. Natomiast PPSV-23 zapewnia ochronę przed większą liczbą serotypów, ale indukuje krótszą odporność, ponieważ aktywuje limfocyty B niezależnie od limfocytów T.36 Aktualnie nie wymaga się stosowania dawek przypominających PCV-20, natomiast rok po szczepieniu preparatem PCV-13 lub PCV-15 zaleca się podanie PPSV-23 (lub po ≥8 tyg. u pacjentów z niedoborem odporności). Według wytycznych GOLD szczepionka przeciwko pneumokokom zmniejsza częstość zakażeń dolnych dróg oddechowych, dlatego wszystkim chorym na POChP zaleca się 1 dawkę PCV-20 lub PCV-15, a następnie PPSV-23 (jeżeli zastosowano PCV-15). Serotypy uwzględnione w składzie poszczególnych szczepionek przeciwko pneumokokom zestawiono w tabeli 4.
| Tabela 4. Typy serologiczne pneumokoka uwzględnione w składzie poszczególnych szczepionek przeciwko pneumokokom | ||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6A | 6B | 7F | 8 | 9N | 9V | 10 | 11A | 12F | 14 | 15B | 17F | 18C | 19A | 19F | 20 | 22F | 23F | 33F | |
| PCV-13 | ||||||||||||||||||||||||
| PCV-15 | ||||||||||||||||||||||||
| PCV-20 | ||||||||||||||||||||||||
| PPSV-23 | ||||||||||||||||||||||||
| PCV – skoniugowana szczepionka przeciwko pneumokokom, PCV-13 – 13-walentna PCV, PCV-15 – 15-walentna PCV, PCV-20 – 20-walentna PCV, PPSV-23 – polisacharydowa 23-walentna szczepionka przeciwko pneumokokom | ||||||||||||||||||||||||
W RCT obejmującym 596 chorych na POChP wykazano, że PPSV-23 zapobiegała PZP u pacjentów w wieku <65 lat (76% [95% CI: 20–93%], p = 0,013). U osób z ciężką obturacją dróg oddechowych skuteczność szczepionki również była zauważalna i wyniosła 48% (95% CI: 27–80 [p = 0,076]), przy czym wynik był bliski osiągnięcia istotności statystycznej.37 Dodatkowo w przeglądzie systematycznym 12 RCT obejmujących do 2171 chorych na POChP stwierdzono, że szczepienie znacząco zmniejszyło ryzyko zaostrzeń POChP (iloraz szans [OR]: 0,60 [95% CI: 0,39–0,93]; 4 badania, n = 446; jakość danych wg GRADE: umiarkowana) i częstość PZP (OR: 0,62 [95% CI: 0,43–0,89]; 6 badań, n = 1372; jakość danych: umiarkowana). Nie stwierdzono natomiast istotnego wpływu szczepienia na występowanie samego pneumokokowego zapalenia płuc (OR obliczony metodą Peto: 0,26 [95% CI: 0,05–1,31]; 3 badania, n = 1158; jakość danych: niska).38
Pomimo udowodnionego związku między pneumokokowym zapaleniem płuc a umieralnością w wyniku zaostrzeń POChP wskaźnik wyszczepialności wśród chorych na POChP pozostaje mały. Z badania kohortowego z retrospektywnym zbieraniem danych przeprowadzonego w Budapeszcie wynika, że jedynie 10,8% chorych na POChP otrzymało szczepionkę przeciwko pneumokokom,39 z kolei w Grecji jakąkolwiek szczepionką przeciwko pneumokokom zaszczepiono zaledwie 32,5% pacjentów z POChP w wieku 40–65 lat.40 Podawane liczby mogą być jednak myląco małe, ponieważ szczepienie przeciwko pneumokokom coraz częściej uwzględnia się w programach szczepień dzieci, co może ograniczać wykonywanie szczepień u dorosłych. Niemniej jednak świadomość społeczna na temat pneumokoków i dostępnych szczepionek wciąż jest niewystarczająca – aż 54% chorych na POChP na Węgrzech deklarowało, że nigdy nie słyszało o pneumokokach.39 Aby zwiększyć wyszczepialność wśród chorych na POChP, kluczowe są: łatwiejszy dostęp do szczepień, podejście wielodyscyplinarne oraz edukacja. W ramach badania przeprowadzonego w USA chorych na POChP po zaostrzeniu choroby włączono do programu opieki ambulatoryjnej, obejmującego szybkie wizyty kontrolne i teleporady prowadzone przez pielęgniarki. Na podstawie oceny przed interwencją i po niej uznano, że program znacząco zwiększył wskaźnik wyszczepialności przeciwko pneumokokom (37 vs 82%, p <0,001).41 Personel medyczny powinien więc aktywnie edukować pacjentów w zakresie kluczowej roli szczepień w kontroli choroby oraz zapewniać im łatwy dostęp do niezbędnych szczepień.
Szczepienie przeciwko RSV
RSV jest ważnym patogenem wywołującym wiele różnych chorób układu oddechowego – od łagodnych ostrych zakażeń górnych dróg oddechowych po ciężkie choroby dolnych dróg oddechowych (LRTD), takie jak zapalenie oskrzelików lub zapalenie płuc. Chociaż ciężki przebieg zakażeń RSV najczęściej dotyczy niemowląt i małych dzieci, to wirus stanowi również poważne zagrożenie dla osób starszych oraz osób z chorobami towarzyszącymi.
Zakażenie RSV istotnie obciąża system ambulatoryjnej i szpitalnej opieki zdrowotnej na całym świecie. W badaniu wieloośrodkowym wykazano, że RSV odpowiada za 8,7% przypadków zaostrzeń POChP leczonych ambulatoryjnie.42 Z kolei w metaanalizie wykazano, że ostre zakażenia dróg oddechowych o etiologii RSV prowadzą rocznie do około 336 000 hospitalizacji i 14 000 zgonów w szpitalach na całym świecie.43 Ryzyko ciężkiego przebiegu zakażenia RSV jest większe u osób starszych, ponieważ starzenie się układu odpornościowego (immunosenescencja) osłabia swoistą odpowiedź T-komórkową, co skutkuje większym nasileniem objawów choroby.43
Postępowanie w zakażeniach RSV ma przede wszystkim charakter objawowy. Od 2024 roku GOLD zaleca szczepienie przeciwko RSV chorym na POChP od ukończenia 60. roku życia.10 Wszystkie nowo opracowane szczepionki przeciwko RSV są skierowane przeciwko glikoproteinie F, która uczestniczy w połączeniu otoczki wirusa z błoną komórki gospodarza oraz umożliwia jego wniknięcie i replikację. Glikoproteina F ulega zmianom konformacyjnym umożliwiającym proces fuzji, co czyni ją kluczowym celem szczepionek i interwencji leczniczych, które mają chronić przed oboma podtypami RSV (A i B).
Skuteczność pojedynczej dawki szczepionki przeciwko RSV z adiuwantem, zawierającej glikoproteinę F w konformacji przedfuzyjnej, oceniono w niedawno przeprowadzonym międzynarodowym RCT, obejmującym 24 966 osób (p. Czy szczepionka przeciwko RSV [Arevxy] zmniejsza ryzyko choroby dolnych dróg oddechowych u dorosłych? – przyp. red.). Skuteczność szczepionki w ochronie przed LRTD o etiologii RSV wyniosła 82,6% (96,95% CI: 57,9–94,1), w ochronie przed ciężkimi LRTD o etiologii RSV – 94,1% (95% CI: 62,4–99,9), a w ochronie przed ostrym zakażeniem dróg oddechowych (również o etiologii RSV – przyp. red.) – 71,7% (95% CI: 56,2–82,3). Z kolei w badaniu klinicznym oceniającym 2-walentną szczepionkę przeciwko RSV (bez adiuwantu – przyp. red.) zawierającą glikoproteinę F w konformacji przedfuzyjnej, w którym uczestniczyły 34 284 osoby, wykazano, że jej skuteczność w zapobieganiu łagodnym zakażeniom RSV wyniosła 66,7% (96,66% CI: 28,8–85,8), a w zapobieganiu ciężkiej chorobie wywołanej RSV – 85,7% (96,66% CI: 32,0–98,7); p. Skuteczność i bezpieczeństwo szczepionki RSVpreF (Abrysvo) w profilaktyce zakażeń RSV dorosłych w wieku ≥60 lat – badanie RENOIR lub kod QR obok – przyp. red.44 Skuteczność preparatu opartego na technologii mRNA (niedostępny w Polsce – przyp. red.), zatwierdzonego przez amerykański Urząd ds. Żywności i Leków (Food and Drug Administration – FDA) (oraz Europejską Agencję Leków – przyp. red.), wyniosła natomiast 83,7% (95,88% CI: 66,1–92,2) w zapobieganiu LRTD o etiologii RSV z ≥2 objawami oraz 82,4% (96,36% CI: 34,8–95,3) w zapobieganiu chorobie z ≥3 objawami.45
Wyniki badań klinicznych wskazują, że szczepionki białkowe przeciwko RSV są dobrze tolerowane, choć sporadycznie zgłaszano ciężkie NOP, w tym zespół Guillaina i Barrégo (ZGB [<10 przypadków/mln szczepień]).46 W styczniu 2025 roku FDA wprowadził w ulotkach dołączanych do preparatu ostrzeżenie dotyczące zwiększonego ryzyka ZGB (podobne ostrzeżenie zamieszczono w drukach informacyjnych przygotowanych dla krajów europejskich – przyp. red.).
Ostatnie postępy w produkcji szczepionek przeciwko RSV stanowią przełom w zapobieganiu i leczeniu chorób układu oddechowego, zapewniając skuteczniejszą ochronę przed zakażeniem tym wirusem. Wraz z rozpoczęciem programów szczepień przeciwko RSV na całym świecie dalsze badania i monitorowanie będą kluczowe dla optymalizacji skuteczności szczepionek, przeciwdziałania wygasaniu odporności oraz zapewnienia równego dostępu do tych ratujących życie preparatów.
Szczepienie przeciwko COVID-19
Wywołana przez SARS-CoV-2 pandemia COVID-19 stanowiła istotne wyzwanie dla ludzi oraz systemów ochrony zdrowia na całym świecie, w tym szczególnie dla chorych na POChP. POChP charakteryzuje się upośledzeniem czynności płuc, występowaniem zaostrzeń i zwiększoną podatnością na zakażenia dróg oddechowych, a tymczasem COVID-19 zajmuje przede wszystkim układ oddechowy i może prowadzić do ciężkich powikłań, takich jak zapalenie płuc, zespół ostrej niewydolności oddechowej czy niewydolność wielonarządowa. U chorych ze współistniejącą chorobą płuc, w tym POChP, ryzyko ciężkiego przebiegu COVID-19, konieczności leczenia na oddziale intensywnej terapii oraz zgonu jest istotnie większe.47,48 Wytyczne GOLD podkreślają dużą skuteczność szczepionek przeciwko COVID-19 w zapobieganiu zakażeniu SARS-CoV-2 (chodzi przede wszystkim o zapobieganie chorobie objawowej wymagającej hospitalizacji – przyp. red.) i zachęcają chorych na POChP do przestrzegania krajowych zaleceń dotyczących szczepień.10
W badaniu przeprowadzonym w Hongkongu wykazano, że szczepionki CoronaVac (niedostępna w Polsce; zawiera inaktywowane całe cząsteczki SARS-CoV-2 – przyp. red.) i BNT162b2 (Comirnaty – przyp. red.) zapewniają umiarkowaną lub dużą ochronę przed niekorzystnymi następstwami COVID-19. Skuteczność 2 dawek CoronaVac w zapobieganiu zgonom, hospitalizacjom i ciężkim powikłaniom wyniosła odpowiednio 77% (95% CI: 74–80), 18% (95% CI: 6–23) i 29% (95% CI: 12–43), a 2 dawek szczepionki BNT162b2 odpowiednio 92% (95% CI: 91–94), 33% (95% CI: 30–37) i 57% (95% CI: 45–66), przy czym podanie 3. i 4. dawki dodatkowo poprawiało wyniki kliniczne.49 Z publikacji CDC z 2024 roku wynika natomiast, że zaktualizowana, monowalentna szczepionka XBB.1.5 zapewniła o około 54% większą ochronę przed objawowym zakażeniem SARS-CoV-2, w porównaniu z brakiem szczepienia tym preparatem.50
Podczas gdy szczepionki przeciwko COVID-19 odegrały kluczową rolę podczas pandemii, działania niefarmakologiczne wprowadzone w tym okresie w celu ograniczenia rozprzestrzeniania się SARS-CoV-2, w tym nakazy pozostania w domach, obowiązkowe stosowanie masek na twarz i dystans społeczny, doprowadziły do znacznego zmniejszenia zachorowalności na wirusowe zakażenia układu oddechowego inne niż związane z COVID-19.51,52 W przeglądzie systematycznym piśmiennictwa z metaanalizą obejmującym 9 krajów odnotowano zmniejszenie całkowitej liczby hospitalizacji z powodu zaostrzeń POChP o 50%, co najprawdopodobniej wynikało z ograniczenia zakażeń wirusowych, które zwykle wywołują zaostrzenia.53
Niezdecydowana postawa wobec szczepień pozostaje ważną przeszkodą w uzyskaniu szerokiej odporności populacyjnej, również w grupie dużego ryzyka, do której należą chorzy na POChP. W badaniu z retrospektywnym zbieraniem danych, oceniającym postawy wobec szczepień przeciwko COVID-19 wśród dorosłych w USA w latach 2021–2022, wykazano, że odsetek osób niezaszczepionych z powodu niezdecydowanej postawy zwiększył się z 86,6 do 92,4%, przy jednoczesnym zmniejszeniu odsetka osób przekonanych o społecznych korzyściach tych szczepień (z 47,5 do 25,1%).54 Do tej postawy przyczyniły się przede wszystkim: dezinformacja, obawy dotyczące zdarzeń niepożądanych oraz brak zaufania do systemu ochrony zdrowia. Personel medyczny odgrywa zatem kluczową rolę w udzielaniu pacjentom rzetelnych informacji na temat bezpieczeństwa i korzyści ze szczepień oraz dostosowywania zaleceń do ich indywidualnych sytuacji.
Mimo że szczepionki przeciwko COVID-19 skutecznie zapobiegają ciężkiemu przebiegowi choroby, ich bezpośredni wpływ na populację chorych na POChP w skali światowej nie jest jeszcze w pełni znany. Potrzebne są dalsze badania skoncentrowane na gromadzeniu kompleksowych danych dotyczących wpływu szczepień przeciwko COVID-19 na częstość zaostrzeń POChP oraz równoległe wspieranie dalszych działań promujących szczepienia.
Szczepienie przeciwko krztuścowi
Krztusiec, inaczej koklusz, to wysoce zakaźna choroba układu oddechowego wywołana przez Bordetella pertussis.55 Chorzy na POChP są bardziej narażeni na zachorowanie,56-58 co wiąże się z większymi kosztami opieki zdrowotnej i dłuższą hospitalizacją.59 Pomimo sugestii, że ci pacjenci mogą wytwarzać słabszą odpowiedź immunologiczną na szczepionkę przeciwko grypie,60 w badaniach wykazano, że odpowiedź na szczepienie przeciwko krztuścowi, obejmująca aktywację limfocytów pomocniczych folikularnych T i plazmablastów oraz produkcję swoistych przeciwciał, jest u nich prawidłowa.61 Zgodnie z wytycznymi GOLD, chorzy na POChP, którzy wcześniej nie byli szczepieni, powinni otrzymać skojarzoną szczepionkę zawierającą toksoid tężcowy oraz zmniejszoną dawkę toksoidu błoniczego i bezkomórkowych antygenów krztuśca (Tdap),10 co jest spójne z zaleceniami CDC.62
Odsetek zaszczepionych chorych na POChP pozostaje niewystarczający mimo jasnych wskazań do takiego postępowania. Analiza danych z dużego amerykańskiego systemu rozliczeń świadczeń zdrowotnych z lat 2008–2014 wykazała, że wskaźniki szczepień Tdap wśród chorych na POChP były mniejsze niż w populacji ogólnej (odpowiednio: 29,09; 42,26 i 39,03 vs 30,92; 54,05 i 52,90/1000 osobolat w grupach wiekowych ≥65, 45–64 oraz 18–44 lat).63 Do najważniejszych przeszkód zalicza się w tym przypadku błędne przekonania dotyczące krztuśca, brak świadomości co do zaleceń dotyczących szczepień oraz niewystarczające informowanie pacjentów przez personel medyczny.64 Zważywszy, że niezaszczepieni chorzy na POChP >2-krotnie częściej chorują na krztusiec, konieczne jest zwiększanie świadomości społecznej na temat tej choroby oraz intensyfikacja działań promujących szczepienia.57,65 Zwiększająca się liczba przypadków krztuśca w regionie Azji i Pacyfiku dodatkowo podkreśla pilną potrzebę ochrony osób szczególnie narażonych, w tym chorych na POChP.66
Szczepienie przeciwko półpaścowi
Półpasiec, który rozwija się w wyniku reaktywacji utajonego zakażenia wirusem ospy wietrznej i półpaśca (VZV), występuje częściej u osób z chorobami przewlekłymi, w tym POChP,67-71 a częstość ta może być jeszcze większa u chorych stosujących glikokortykosteroidy wziewne.70 Poza ostrymi objawami skórnymi, istotnym powikłaniem półpaśca jest neuralgia popółpaścowa, która może mieć przewlekły charakter i prowadzić do niepełnosprawności.72 Dane z USA wskazują, że chorzy na POChP, u których rozwinął się półpasiec, częściej korzystają z opieki zdrowotnej i generują większe koszty leczenia – skorygowany iloraz współczynników korzystania z opieki zdrowotnej wyniósł odpowiednio 1,17 dla wszystkich świadczeń i 1,27 dla świadczeń związanych z POChP,73 a średnie miesięczne koszty całkowite na osobę były większe odpowiednio o około 313 USD (koszty ogólne) oraz 152 USD (koszty związane z POChP).73 Szczepienie przeciwko półpaścowi skutecznie zmniejsza ryzyko półpaśca i neuralgii popółpaścowej.74 W wytycznych GOLD zaleca się je chorym na POChP w wieku ≥50 lat, co jest spójne z zaleceniami CDC.74 W wieloośrodkowym badaniu kohortowym z retrospektywnym zbieraniem danych z zastosowaniem metody propensity score matching (która pozwala dobrać grupę kontrolną tak, by była jak najbardziej podobna pod względem znanych czynników rokowniczych do grupy poddanej szczepieniu – przyp. red.) wykazano, że rekombinowana szczepionka przeciwko półpaścowi istotnie zmniejszyła zapadalność na półpasiec wśród chorych na POChP – hazard względny (HR) wyniósł 0,622 (95% CI: 0,51–0,75) dla wszystkich przypadków, 0,61 (95% CI: 0,49–0,75) dla choroby o nieciężkim przebiegu i 0,53 (95% CI: 0,38–0,73) dla przypadków o ciężkim przebiegu.75 Z innego badania kohortowego z retrospektywnym zbieraniem danych wynika, że „żywa” szczepionka (aktualnie już niedostępna – przyp. red.) może dodatkowo zmniejszyć ryzyko zawału mięśnia sercowego (OR: 0,74 [95% CI: 0,66–0,83]) i udaru mózgu (OR: 0,75 [95% CI: 0,68–0,83]) wśród chorych przewlekle, w tym na POChP (podobne obserwacje dotyczą szczepionki rekombinowanej [p. Czy szczepienie przeciwko półpaścowi może zmniejszyć ryzyko zawału serca i udaru mózgu?] – przyp. red.).76
Mimo tych przekonujących danych świadomość dotycząca znaczenia szczepień przeciwko półpaścowi wśród personelu medycznego jest nadal niewielka. W badaniu przeprowadzonym w USA wyniosła ona 59–95,2%, przy czym pulmonolodzy zalecali szczepienie zdecydowanie najrzadziej, w porównaniu z innymi specjalistami77, a jedynie 41,1% spośród nich uważało, że półpasiec i jego powikłania jednoznaczne uzasadniają silne zalecenie dla szczepień (w porównaniu z 63,3% lekarzy rodzinnych; 59,2% pielęgniarek i 55,1% asystentów medycznych [p <0,001]).
Dostępna jest 2-dawkowa szczepionka rekombinowana przeciwko półpaścowi oraz 1-dawkowa szczepionka „żywa” (szczepionki tej nie stosuje się w USA od 2020 r., a 1 czerwca 2025 r. Komisja Europejska wycofała pozwolenie na jej dopuszczenie do obrotu w krajach Unii Europejskiej – przyp. red.). Mimo że Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP) zaleca stosowanie szczepionki rekombinowanej, około 30% pulmonologów oraz pielęgniarek wciąż deklaruje, że zaleca którąkolwiek z nich.
Dodatkowo wielu chorych na POChP wykazuje niechęć do szczepień mimo dobrej znajomości samej choroby. W przekrojowym badaniu opisowym przeprowadzonym w Korei wykazano, że choć 94% osób określających się jako chorych na POChP było świadomych istnienia szczepionki przeciwko półpaścowi, jedynie 33,1% ją otrzymało zgodnie z zaleceniami ACIP.78,79 Co niepokojące, aż 74,7% nie wiedziało, że POChP zwiększa ryzyko półpaśca. Dostęp do materiałów edukacyjnych (np. krótkich filmów na temat szczepionki przeciwko półpaścowi) zwiększył zainteresowanie szczepieniem z 32 aż do 73,5%.
Szczepienie w szczególnych sytuacjach klinicznych
Kiedy szczepić po epizodzie zaostrzenia POChP?
Zgodnie z zaleceniami CDC łagodna choroba nie jest przeciwwskazaniem do szczepienia przeciwko grypie,80 natomiast osobom z umiarkowaną lub ciężką chorobą o ostrym przebiegu, jaką są na przykład zaostrzenia POChP lub ostre stany przebiegające z gorączką, zaleca się zwykle opóźnienie szczepienia do czasu ustąpienia objawów.80,81
Szczepienie osób z przewlekłą kolonizacją dróg oddechowych
Podobnie jak w innych przewlekłych chorobach układu oddechowego, takich jak rozstrzenie oskrzeli, u chorych na POChP również stwierdza się przewlekłe zakażenie i kolonizację dróg oddechowych bakteriami, zwłaszcza Pseudomonas aeruginosa.82-84 Choć brakuje danych dotyczących bezpieczeństwa szczepienia chorych na POChP z współistniejącym przewlekłym zakażeniem lub kolonizacją dróg oddechowych, to pacjentom z rozstrzeniem oskrzeli zaleca się postępowanie zgodnie z krajowymi programami szczepień ochronnych. Programy te uwzględniają szczepienie przeciwko pneumokokom i grypie osób z grupy dużego ryzyka, do której należą pacjenci z przewlekłymi chorobami płuc, co z kolei jest zgodne ze stanowiskiem Thoracic Society of Australia and New Zealand (TSANZ) dotyczącym przewlekłych chorób ropnych płuc i rozstrzeni oskrzeli u dzieci, młodzieży i dorosłych.85 W związku z tym szczepienie chorych na POChP z przewlekłą kolonizacją dróg oddechowych można uznać za bezpieczne, na podobnej zasadzie jak u pacjentów z rozstrzeniem oskrzeli.
Perspektywy na przyszłość
Istotny postęp technologiczny pozwolił opracować nowe szczepionki przeciwko kolejnym drobnoustrojom wywołującym zakażenia dróg oddechowych, w tym wirusowi paragrypy86 i ludzkiemu metapneumowirusowi,86-88 które odpowiadają za wiele epizodów zaostrzeń POChP.89,90 Szczepionki te są obecnie w fazie badań. Jeśli uda się potwierdzić ich bezpieczeństwo i skuteczność, prawdopodobnie przyniosą one istotne korzyści kliniczne chorym na POChP poprzez zapobieganie zaostrzeniom wywołanym przez wirusy.
Podsumowanie
W niniejszym artykule dokonano kompleksowego przeglądu zaleceń dotyczących szczepienia chorych na POChP, przedstawiając jednocześnie dane naukowe potwierdzające skuteczność poszczególnych szczepionek w tej populacji.
Wkład poszczególnych autorów: Konceptualizacja: WCK i TCCT;
metodologia: WCK, JNCW i AC; oprogramowanie: WCK, JNCW i AC;
walidacja: WCK i TCCT; analiza formalna: nie dotyczy; badania
własne: nie dotyczy; zasoby: WCK, JNCW i AC; opracowanie danych:
nie dotyczy; przygotowanie wersji roboczej artykułu: WCK, JNCW
i AC; przegląd i redakcja: WCK i TCCT; wizualizacja: WCK.; nadzór:
TCCT; zarządzanie projektem: WCK. i TCCT. Wszyscy autorzy zapoznali
się z ostateczną wersją artykułu i wyrazili zgodę na jej publikację.
Finansowanie: Badanie nie było finansowane ze źródeł zewnętrznych.
Zgoda komisji bioetycznej: Nie dotyczy.
Świadoma zgoda: Nie dotyczy.
Oświadczenie o dostępności danych: Artykuł nie zawiera danych
innych niż przedstawione w jego treści.
Konflikt interesów: Autorzy zgłaszają brak konfliktu interesów.
Piśmiennictwo:
1. Sethi S., Murphy T.F.: Infection in the pathogenesis and course of chronic obstructive pulmonary disease. N. Engl. J. Med., 2008; 359 (22): 2355-65. doi: 10.1056/NEJMra08003532. Seemungal T., Harper-Owen R., Bhowmik A. et al.: Respiratory viruses, symptoms, and inflammatory markers in acute exacerbations and stable chronic obstructive pulmonary disease. Am. J. Respir. Crit. Care Med., 2001; 164 (9): 1618-23. doi: 10.1164/ajrccm.164.9.2105011
3. Bandi V., Apicella M.A., Mason E. et al.: Nontypeable Haemophilus influenzae in the lower respiratory tract of patients with chronic bronchitis. Am. J. Respir. Crit. Care Med., 2001; 164 (11): 2114-2119. doi: 10.1164/ajrccm.164.11.2104093
4. Monsó E., Ruiz J., Rosell A. et al.: Bacterial infection in chronic obstructive pulmonary disease. A study of stable and exacerbated outpatients using the protected specimen brush. Am. J. Respir. Crit. Care Med., 1995; 152 (4 Pt 1): 1316-20. doi: 10.1164/ajrccm.152.4.7551388
5. Nseir S., Cavestri B., Di Pompeo C. et al.: Factors predicting bacterial involvement in severe acute exacerbations of chronic obstructive pulmonary disease. Respiration, 2008; 76 (3): 253-60. doi: 10.1159/000139611
6. Rosell A., Monsó E., Soler N. et al.: Microbiologic determinants of exacerbation in chronic obstructive pulmonary disease. Arch. Intern Med., 2005; 165 (8): 891-897. doi: 10.1001/archinte.165.8.891
7. Leung J.M., Niikura M., Yang C.W.T., Sin D.D.: COVID-19 and COPD. Eur. Respir. J., 2020; 56 (2): 2002108. doi: 10.1183/13993003.02108-2020
8. Wildenbeest J.G., Lowe D.M., Standing J.F., Butler C.C.: Respiratory syncytial virus infections in adults: a narrative review. Lancet Respir. Med., 2024; 12 (10): 822-836. doi: 10.1016/S2213-2600(24)00255-8
9. Ambrosch A., Luber D., Klawonn F., Kabesch M.: Focusing on severe infections with the respiratory syncytial virus (RSV) in adults: Risk factors, symptomatology and clinical course compared to influenza A / B and the original SARS-CoV-2 strain. J. Clin. Virol., 2023; 161: 105399. doi: 10.1016/j.jcv.2023.105399
10. Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD). Global Strategy for the Diagnosis, Management and Prevention of Chronic Obstructive Pulmonary Disease: 2023 Report. https://goldcopd.org/archived-reports (dostęp: 25.01.2025)
11. Centers for Disease Control and Prevention. About Estimated Flu Burden, Flu Burden. https://www.cdc.gov/flu-burden/php/about/index.html (dostęp: 25.01.2025)
12. Mallia P., Johnston S.L.: Influenza infection and COPD. Int. J. Chron. Obstruct Pulmon. Dis., 2007; 2 (1): 55-64. doi: 10.2147/copd.2007.2.1.55
13. Bekkat-Berkani R., Wilkinson T., Buchy P. et al.: Seasonal influenza vaccination in patients with COPD: a systematic literature review. BMC Pulm. Med., 2017; 17 (1): 79. doi: 10.1186/s12890-017-0420-8
14. Barnes P.J., Celli B.R.: Systemic manifestations and comorbidities of COPD. Eur. Respir. J., 2009; 33 (5): 1165-1185. doi: 10.1183/09031936.00128008
15. Nguyen J.L., Yang W., Ito K. et al.: Seasonal Influenza Infections and Cardiovascular Disease Mortality. JAMA Cardiol., 2016; 1 (3): 274-281. doi: 10.1001/jamacardio.2016.0433
16. Chow E.J., Rolfes M.A., O’Halloran A. et al.: Acute Cardiovascular Events Associated With Influenza in Hospitalized Adults: A Cross-sectional Study. Ann. Intern Med., 2020; 173 (8): 605-613. doi: 10.7326/M20-1509
17. Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD). http://www.goldcopd.org (dostęp: 25.01.2025)
18. American Thoracic Society. https://www.thoracic.org (dostęp: 25.01.2025)
19. European Respiratory Society. Respiratory Health and Disease in Europe. https://www.ersnet.org/the-european-lung-white-book (dostęp: 25.01.2025)
20. Drug Office, Department of Health, Hong Kong Special Administrative Region. Vaccination for Seasonal Influenza. https://www.drugoffice.gov.hk/eps/do/en/consumer/news_informations/dm_38.html (dostęp: 25.01.2025)
21. Centers for Disease Control and Prevention. Different Types of Flu Vaccines, Influenza (Flu). https://www.cdc.gov/flu/vaccine-types/index.html (dostęp: 25.01.2025)
22. DiazGranados C.A., Dunning A.J., Kimmel M. et al.: Efficacy of high-dose versus standard-dose influenza vaccine in older adults. N. Engl. J. Med., 2014; 371 (7): 635-645. doi: 10.1056/NEJMoa1315727
23. Kopsaftis Z., Wood-Baker R., Poole P.: Influenza vaccine for chronic obstructive pulmonary disease (COPD). Cochrane Database Syst. Rev., 2018; 6 (6): CD002733. doi: 10.1002/14651858.CD002733.pub3
24. Trombetta C.M., Gianchecchi E., Montomoli E.: Influenza vaccines: Evaluation of the safety profile. Hum. Vaccin Immunother., 2018; 14 (3): 657-670. doi: 10.1080/21645515.2017.1423153
25. Wongsurakiat P., Maranetra K.N., Wasi C. et al.: Acute respiratory illness in patients with COPD and the effectiveness of influenza vaccination: a randomized controlled study. Chest, 2004; 125 (6): 2011-20. doi: 10.1378/chest.125.6.2011
26. Poole P.J., Chacko E., Wood-Baker R.W., Cates C.J.: Influenza vaccine for patients with chronic obstructive pulmonary disease. Cochrane Database Syst. Rev., 2006; (1): CD002733. doi: 10.1002/14651858.CD002733.pub2. Update in: Cochrane Database Syst. Rev., 2018; 6: CD002733. doi: 10.1002/14651858.CD002733.pub3
27. Centers for Disease Control and Prevention. Flu Vaccination Coverage, United States, 2023–2024 Influenza Season, FluVaxView. https://www.cdc.gov/fluvaxview/coverage-by-season/2023-2024.html (dostęp: 25.01.2025)
28. Zysman M., Coquelin A., Le Guen N. et al.: Prevalence and disparities in influenza vaccination among patients with COPD: A French nationwide population study. Respir. Med., 2024; 226: 107606. doi: 10.1016/j.rmed.2024.107606
29. Grohskopf L.A., Blanton L.H., Ferdinans J.M. et al.: Prevention and control of seasonal influenza with vaccines: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices - United States, 2023–2024 influenza season. MMWR Recomm. Rep., 2023; 72: 1-25
30. Torres A., Cillóniz C., Blasi F. et al.: Burden of pneumococcal community-acquired pneumonia in adults across Europe: A literature review. Respir. Med., 2018; 137: 6-13. doi: 10.1016/j.rmed.2018.02.007
31. Centers for Disease Control and Prevention. Active Bacterial Core Surveillance (ABCs) Report Emerging Infections Program Network: Streptococcus Pneumoniae. 2017. https://stacks.cdc.gov/view/cdc/78826 (dostęp: 30.01.2025)
32. Torres A., Blasi F., Dartois N., Akova M.: Which individuals are at increased risk of pneumococcal disease and why? Impact of COPD, asthma, smoking, diabetes, and/or chronic heart disease on community-acquired pneumonia and invasive pneumococcal disease. Thorax., 2015; 70 (10): 984-989. doi: 10.1136/thoraxjnl-2015-206780
33. Bornheimer R., Shea K.M., Sato R. et al.: Risk of exacerbation following pneumonia in adults with heart failure or chronic obstructive pulmonary disease. PLoS One, 2017; 12 (10): e0184877. doi: 10.1371/journal.pone.0184877
34. Froes F., Roche N., Blasi F.: Pneumococcal vaccination and chronic respiratory diseases. Int. J. Chron. Obstruct. Pulmon. Dis., 2017; 12: 3457-3468. doi: 10.2147/COPD.S140378
35. Bonten M.J., Huijts S.M., Bolkenbaas M. et al.: Polysaccharide conjugate vaccine against pneumococcal pneumonia in adults. N. Engl. J. Med., 2015; 372 (12): 1114-25. doi: 10.1056/NEJMoa1408544
36. Goonewardene S.T., Tang C., Tan L.T. et al.: Safety and Efficacy of Pneumococcal Vaccination in Pediatric Nephrotic Syndrome. Front Pediatr., 2019; 7: 339. doi: 10.3389/fped.2019.00339
37. Alfageme I., Vazquez R., Reyes N. et al.: Clinical efficacy of anti-pneumococcal vaccination in patients with COPD. Thorax., 2006; 61 (3): 189-195. doi: 10.1136/thx.2005.043323
38. Walters J.A., Tang J.N., Poole P., Wood-Baker R.: Pneumococcal vaccines for preventing pneumonia in chronic obstructive pulmonary disease. Cochrane Database Syst. Rev., 2017; 1 (1): CD001390. doi: 10.1002/14651858.CD001390.pub4
39. Fekete M., Pako J., Nemeth A.N. et al.: Prevalence of influenza and pneumococcal vaccination in chronic obstructive pulmonary disease patients in association with the occurrence of acute exacerbations. J. Thorac. Dis., 2020; 12 (8): 4233-4242. doi: 10.21037/jtd-20-814
40. Gogou E., Hatzoglou C., Zarogiannis S.G. et al.: Are younger COPD patients adequately vaccinated for influenza and pneumococcus? Respir. Med., 2022; 203: 106988. doi: 10.1016/j.rmed.2022.106988
41. Bhatt S.P., Wells J.M., Iyer A.S. et al.: Results of a Medicare Bundled Payments for Care Improvement Initiative for Chronic Obstructive Pulmonary Disease Readmissions. Ann. Am. Thorac Soc., 2017; 14 (5): 643-648. doi: 10.1513/AnnalsATS.201610-775BC
42. Wiseman D.J., Thwaites R.S., Ritchie A.I. et al; RESCEU Investigators: Respiratory Syncytial Virus-related Community Chronic Obstructive Pulmonary Disease Exacerbations and Novel Diagnostics: A Binational Prospective Cohort Study. Am. J. Respir. Crit. Care Med., 2024; 210 (8): 994-1001. doi: 10.1164/rccm.202308-1320OC
43. Shi T., Denouel A., Tietjen A.K. et al; RESCEU Investigators: Global Disease Burden Estimates of Respiratory Syncytial Virus-Associated Acute Respiratory Infection in Older Adults in 2015: A Systematic Review and Meta-Analysis. J. Infect. Dis., 2020; 222 (Suppl 7): S577-S583. doi: 10.1093/infdis/jiz059
44. Walsh E.E., Pérez Marc G., Zareba A.M. et al; RENOIR Clinical Trial Group: Efficacy and Safety of a Bivalent RSV Prefusion F Vaccine in Older Adults. N. Engl. J. Med., 2023; 388 (16): 465-1477. doi: 10.1056/NEJMoa2213836
45. Wilson E., Goswami J., Baqui A.H. et al; ConquerRSV Study Group: Efficacy and Safety of an mRNA-Based RSV PreF Vaccine in Older Adults. N. Engl. J. Med., 2023; 389 (24): 2233-2244. doi: 10.1056/NEJMoa2307079
46. Lloyd P.C., Shah P.B., Zhang H.T. et al.: Evaluation of Guillain-Barré syndrome following Respiratory Syncytial Virus Vaccination among Medicare Beneficiaries 65 Years and Older. medRxiv 2025. doi: 10.1101/2024.12.27.24319702
47. Beltramo G., Cottenet J., Mariet A.S. et al.: Chronic respiratory diseases are predictors of severe outcome in COVID-19 hospitalised patients: a nationwide study. Eur. Respir. J., 2021; 58 (6): 2004474. doi: 10.1183/13993003.04474-2020
48. Guan W.J., Liang W.H., Zhao Y. et al; China Medical Treatment Expert Group for COVID-19: Comorbidity and its impact on 1590 patients with COVID-19 in China: a nationwide analysis. Eur. Respir. J., 2020; 55 (5): 2000547. doi: 10.1183/13993003.00547-2020
49. Qin S.X., Cheng F.W.T., Kwok W.C. et al.: Effectiveness and Respiratory Adverse Events Following Inactivated and mRNA COVID-19 Vaccines in Patients with COPD and Asthma: A Chinese Population-Based Study. Drug Saf., 2024; 47 (2): 135-146. doi: 10.1007/s40264-023-01364-7
50. Link-Gelles R., Ciesla A.A., Mak J. et al.: Early Estimates of Updated 2023-2024 (Monovalent XBB.1.5) COVID-19 Vaccine Effectiveness Against Symptomatic SARS-CoV-2 Infection Attributable to Co-Circulating Omicron Variants Among Immunocompetent Adults - Increasing Community Access to Testing Program, United States, September 2023-January 2024. MMWR Morb. Mortal Wkly Rep., 2024; 73 (4): 77-83. doi: 10.15585/mmwr.mm7304a2
51. So J.Y., O’Hara N.N., Kenaa B. et al.: Population Decline in COPD Admissions During the COVID-19 Pandemic Associated with Lower Burden of Community Respiratory Viral Infections. Am. J. Med., 2021; 134 (10): 1252-1259.e3. doi: 10.1016/j.amjmed.2021.05.008
52. Tan J.Y., Conceicao E.P., Sim X.Y.J. et al.: Public health measures during COVID-19 pandemic reduced hospital admissions for community respiratory viral infections. J. Hosp. Infect., 2020; 106 (2): 387-389. doi: 10.1016/j.jhin.2020.07.023
53. Alqahtani J.S., Oyelade T., Aldhahir A.M. et al.: Reduction in hospitalised COPD exacerbations during COVID-19: A systematic review and meta-analysis. PLoS One, 2021; 16 (8): e0255659. doi: 10.1371/journal.pone.0255659
54. Nguyen K.H., Chung E.L., McChesney C. et al.: Changes in general and COVID-19 vaccine hesitancy among U.S. adults from 2021 to 2022. Ann. Med., 2024; 56 (1): 2357230. doi: 10.1080/07853890.2024.2357230
55. Güriş D., Strebel P.M., Bardenheier B. et al.: Changing epidemiology of pertussis in the United States: increasing reported incidence among adolescents and adults, 1990-1996. Clin Infect. Dis., 1999; 28 (6): 1230-1237. doi: 10.1086/514776
56. Surmann B., Witte J., Batram M. et al.: Epidemiology of Pertussis and Pertussis-Related Complications in Adults: A German Claims Data Analysis. Infect. Dis. Ther., 2024; 13 (2): 385- 399. doi: 10.1007/s40121-023-00912-z
57. Kim H., Shin J.Y., Chen J. et al.: Risk Factors of Pertussis Among Older Adults in South Korea: A Nationwide Health Data-Based Case-Control Study. Infect. Dis. Ther., 2023; 12 (2): 545-561. doi: 10.1007/s40121-022-00747-0
58. Howard Ludlam A., Paynter J., Goodyear-Smith F., Petousis-Harris H.: Pertussis epidemiology in adults: Retrospective analysis of pertussis incidence and association with comorbidities among adult populations in Aotearoa New Zealand, using national administrative datasets. Vaccine, 2024; 42 (23): 126048. doi: 10.1016/j.vaccine.2024.06.016
59. Chen J., Shin J.Y., Kim H. et al.: Incidence and Healthcare Burden of Pertussis among Older Adults with and without Pre-Existing Chronic Obstructive Pulmonary Disease or Asthma in South Korea. COPD, 2023; 20 (1): 126-134. doi: 10.1080/15412555.2023.2169120
60. Zhang A., Stacey H.D., Mullarkey C.E., Miller M.S.: Original Antigenic Sin: How First Exposure Shapes Lifelong Anti-Influenza Virus Immune Responses. J. Immunol., 2019; 202 (2): 335-340. doi: 10.4049/jimmunol.1801149
61. Feredj E., Wiedemann A., Krief C. et al.: Immune response to pertussis vaccine in COPD patients. Sci. Rep., 2023; 13 (1): 11654. doi: 10.1038/s41598-023-38355-8
62. Centers for Disease Control and Prevention. Use of Tetanus Toxoid, Reduced Diphtheria Toxoid, and Acellular Pertussis Vaccines: Updated Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices - United States 2019. https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/mm6903a5.htm (dostęp: 25.01.2025)
63. Naeger S., Macina D., Pool V.: Tetanus, diphtheria, and acellular pertussis vaccine coverage in adults with chronic respiratory conditions. Ann. Allergy Asthma Immunol., 2023; 131 (3): 333-337.e4. doi: 10.1016/j.anai.2023.04.008
64. Bayliss J., Randhawa R., Oh K.B. et al.: Perceptions of vaccine preventable diseases in Australian healthcare: focus on pertussis. Hum. Vaccin Immunother., 2021; 17 (2): 344-350. doi: 10.1080/21645515.2020.1780848
65. Aris E., Harrington L., Bhavsar A. et al.: Burden of Pertussis in COPD: A Retrospective Database Study in England. COPD, 2021; 18 (2): 157-169. doi: 10.1080/15412555.2021.1899155
66. Hoe Nam L., Chiu C.H., Heo J.Y. et al.: The need for pertussis vaccination among older adults and high-risk groups: a perspective from advanced economies of the Asia Pacific region. Expert Rev. Vaccines, 2021; 20 (12): 1603-1617. doi: 10.1080/14760584.2021.1990759
67. Chen J., Shin J.Y., Bea S. et al.: Burden of Herpes Zoster in Individuals With Chronic Conditions in the Republic of Korea: A Nationwide Population-Based Database Study. Open Forum Infect. Dis., 2024; 11 (10): ofae535. doi: 10.1093/ofid/ofae535
68. Morena D., Lumbreras S., Rodríguez J.M. et al.: Chronic Respiratory Diseases as a Risk Factor for Herpes Zoster Infection. Arch. Bronconeumol., 2023; 59 (12): 797-804. English, Spanish. doi: 10.1016/j.arbres.2023.08.010. Erratum in: Arch. Bronconeumol., 2024; 60 (8): 539-540. doi: 10.1016/j.arbres.2024.05.016
69. Steinmann M., Lampe D., Grosser J. et al.: Risk factors for herpes zoster infections: a systematic review and meta-analysis unveiling common trends and heterogeneity patterns. Infection, 2024; 52 (3): 1009-1026. doi: 10.1007/s15010-023-02156-y
70. Yawn B.P., Callen E., Gaona-Villarreal G. et al.: Increased Herpes Zoster Risk With Inhaled Corticosteroid Use for Those With Chronic Obstructive Pulmonary Disease. Chronic. Obstr. Pulm. Dis., 2024; 11 (3): 303-306. doi: 10.15326/jcopdf.2023.0478
71. Thompson-Leduc P., Ghaswalla P., Cheng W.Y. et al.: Chronic obstructive pulmonary disease is associated with an increased risk of herpes zoster: A retrospective United States claims database analysis. Clin. Respir. J., 2022; 16 (12): 826-834. doi: 10.1111/crj.13554
72. Patil A., Goldust M., Wollina U.: Herpes zoster: A Review of Clinical Manifestations and Management. Viruses, 2022; 14 (2): 192. doi: 10.3390/v14020192
73. Ghaswalla P., Thompson-Leduc P., Cheng W.Y. et al.: Increased Health Care Resource Utilization and Costs Associated with Herpes Zoster Among Patients Aged ≥50 Years with Chronic Obstructive Pulmonary Disease in the United States. Chronic. Obstr. Pulm. Dis., 2021; 8 (4): 502-516. doi: 10.15326/jcopdf.2021.0222
74. Anderson T.C., Masters N.B., Guo A. et al.: Use of Recombinant Zoster Vaccine in Immunocompromised Adults Aged ≥19 Years: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices - United States, 2022. MMWR Morb. Mortal Wkly Rep., 2022; 71 (3): 80-84. doi: 10.15585/mmwr.mm7103a2
75. Tsai Y.W., Zhang B., Wu J.Y. et al.: The effect of recombinant zoster vaccine on patients with chronic obstructive pulmonary diseases: A multi-institutional propensity score-matched cohort study. J. Med. Virol., 2024; 96 (9): e29911. doi: 10.1002/jmv.29911
76. Helm M.F., Khoury P.A., Warne M. et al.: Zoster Vaccine Lowers Stroke and Myocardial Infarction Risk in Chronic Disease. Am. J. Prev. Med., 2024; 67 (5): 676-683. doi: 10.1016/j.amepre.2024.06.018
77. Yawn B.P., Loskutova N.Y., Merrill D.D. et al.: Health Care Professionals’ Herpes Zoster Awareness and Vaccine Recommendations for Patients with COPD. Chronic. Obstr. Pulm. Dis., 2022; 9 (4): 562-575. doi: 10.15326/jcopdf.2022.0322
78. Centers for Disease Control and Prevention. Advisory Committee on Immunization Practices. ACIP Recommendations: Zoster (Shingles) Vaccine 2024. https://www.cdc.gov/acip-recs/hcp/vaccine-specific/shingles.html (dostęp: 25.01.2025)
79. Yawn B.P., Merrill D.D., Martinez S. et al.: Knowledge and Attitudes Concerning Herpes Zoster among People with COPD: An Interventional Survey Study. Vaccines (Basel), 2022; 10 (3): 420. doi: 10.3390/vaccines10030420
80. Kroger ABL, Long S, Sanchez P. General Best Practice Guidelines for Immunization. 2023. https://stacks.cdc.gov/view/cdc/124166 (dostęp: 19.02.2025)
81. Musana KA, Yale SH, Mazza JJ, Reed KD. Practical considerations to influenza vaccination. Clin. Med. Res., 2004; 2 (4): 256-259. doi: 10.3121/cmr.2.4.256
82. Kwok W.C., Tam T.C.C., Chau C.H. et al.: Clinical Implications of Pseudomonas Aeruginosa Colonization in Chronic Obstructive Pulmonary Disease Patients. Chronic. Obstr. Pulm. Dis., 2025; 12 (2): 137-145. doi: 10.15326/jcopdf.2024.0582. Erratum in: Chronic. Obstr. Pulm. Dis., 2025; 12 (3): 212. doi: 10.15326/jcopdf.2024.0582E
83. King P.T.: Pseudomonas aeruginosa cross-infection: Is this important in bronchiectasis and COPD? Respirology, 2019;24 (10): 926-927. doi: 10.1111/resp.13578
84. Kunadharaju R., Rudraraju A., Sethi S.: Pseudomonas aeruginosa Colonization and COPD: The Chicken or the Egg? Arch. Bronconeumol., 2022; 58 (7): 539-541. doi: 10.1016/j.arbres.2021.12.001
85. Chang A.B., Bell S.C., Byrnes C.A. et al.: Thoracic Society of Australia and New Zealand (TSANZ) position statement on chronic suppurative lung disease and bronchiectasis in children, adolescents and adults in Australia and New Zealand. Respirology, 2023; 28 (4): 339-349. doi: 10.1111/resp.14479
86. August A., Shaw C.A., Lee H. et al.: Safety and Immunogenicity of an mRNA-Based Human Metapneumovirus and Parainfluenza Virus Type 3 Combined Vaccine in Healthy Adults. Open Forum Infect. Dis., 2022; 9 (7): ofac206. doi: 10.1093/ofid/ofac206
87. Ma S., Zhu F., Xu Y. et al.: Development of a novel multi-epitope mRNA vaccine candidate to combat HMPV virus. Hum. Vaccin Immunother., 2023; 19 (3): 2293300. doi: 10.1080/21645515.2023.2293300
88. Daungsupawong H., Wiwanitkit V.: Multi-epitope mRNA vaccine candidate to combat HMPV virus: Comment. Hum. Vaccines Immunother., 2024; 20 (1): 2311974. doi: 10.1080/21645515.2024.2311974
89. Johnston N.W.: The similarities and differences of epidemic cycles of chronic obstructive pulmonary disease and asthma exacerbations. Proc. Am. Thorac. Soc., 2007; 4: 591-596. doi: 10.1513/pats.200706-064TH
90. Vicente D., Montes M., Cilla G., Perez-Trallero E.: Human metapneumovirus and chronic obstructive pulmonary disease. Emerg. Infect. Dis., 2004; 10: 1338-1339. doi: 10.3201/eid1007.030633
Komentarz
dr n. med. Natalia Celejewska-Wójcik
Klinika Pulmonologii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie
Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP) pozostaje jednym z najpoważniejszych wyzwań dla zdrowia publicznego na świecie. Choruje na nią >380 mln osób i według szacunków Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) jest jedną najczęstszych niezakaźnych przyczyn zgonów na świecie (ok. 3 mln/rok).1-3 W populacji polskiej POChP stwierdza się u około 9% osób >40. roku życia, częściej u mężczyzn niż u kobiet, a szczyt zachorowań przypada >60. roku życia.4 Zatem również w naszej codziennej praktyce mamy do czynienia z dużą grupą pacjentów z tym rozpoznaniem.
Zaostrzenia POChP mają silny negatywny wpływ na przebieg tej choroby: przyspieszają pogarszanie się czynności płuc i tolerancji wysiłku, obniżają jakość życia chorych oraz zwiększają umieralność w tej grupie.1 Zakażenia układu oddechowego stanowią główną przyczynę zaostrzeń, dlatego szczepienia ochronne są niezbędną interwencją profilaktyczną u chorych na POChP.1
Niestety wnioski płynące z raportu Organizacjii Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) na temat wykonywania zalecanych szczepień ochronnych w Polsce nie są optymistyczne.5 Jedynie 10% osób >65. roku życia jest zaszczepionych przeciwko grypie, co plasuje nas w grupie krajów o najmniejszym odsetku zaszczepionych. Problem ten jest złożony, ale w zwiększeniu wyszczepialności może pomóc jednoznaczne zalecanie szczepień przez lekarzy.6,7
Jakie szczepienia zalecić choremu na POChP? Autorzy komentowanego artykułu powołują się na raport Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease (GOLD). W tym miejscu warto nadmienić, że w aktualnej wersji raportu (2026) zaktualizowano zalecenia dotyczące szczepienia przeciwko syncytialnemu wirusowi oddechowemu (RSV), grypie i pneumokokom (w związku z rejestracją nowego preparatu o większej walentności.1 W wytycznych GOLD (2026) eksperci podkreślają również znaczenie edukacji i informowania pacjentów przez lekarzy o niefarmakologicznych metodach leczenia POChP, wśród których – obok takich interwencji, jak zaprzestanie palenia tytoniu, podejmowanie aktywności fizycznej i rehabilitacji oddechowej – wymieniono profilaktykę za pomocą szczepień. W części dotyczącej profilaktyki podkreślono, że pacjenci z POChP powinni otrzymać wszystkie szczepienia zalecane zgodnie z krajowym programem szczepień ochronnych (p. dalej). Wśród szczepień szczególnie zalecanych w tej grupie pacjentów wytyczne GOLD (2026) wymieniają wszystkie te, które zapobiegają zakażeniom dróg oddechowych, czyli przeciwko grypie, COVID-19, pneumokokom, krztuścowi, RSV, ale także przeciwko półpaścowi. Zalecenia dotyczące szczepienia pacjentów z przewlekłymi chorobami płuc uwzględniono również w polskim programie szczepień ochronnych (PSO),8 szczególnie rekomendując szczepienie przeciwko grypie, COVID-19, pneumokokom, RSV i półpaścowi (p. tab. 5).
| Tabela 5. Szczepienie dorosłych z przewlekłymi chorobami płuc, w tym POChP (wg wytycznych GOLD [2026] i polskiego PSO [2026])a | |
|---|---|
| Szczepienie przeciwko | Czy jest wskazane? |
| grypie | tak – szczepienie należy wykonywać co roku, najlepiej jesienią, jeszcze przed rozpoczęciem sezonu epidemicznego grypy; dla osób w wieku ≥60 lat preferowana jest szczepionka inaktywowana z dużą dawką antygenów, jeśli jednak z jakiegoś powodu nie można użyć tego preparatu, szczepienie zaleca się wykonać każdą inna szczepionką adekwatną do wieku |
| COVID-19 | tak – zgodnie z aktualnymi krajowymi zaleceniami; w sezonie 2025/2026 osobom bez niedoboru odporności zaleca się podać 1 dawkę zaktualizowanej szczepionki (≥3 mies. po poprzedniej dawce) |
| pneumokokom | tak – zalecane wszystkim dorosłym po ukończeniu 18. rż. z grupy ryzyka, m.in. z przewlekłą chorobą płuc; zaleca się szczepienie z użyciem PCV; można podać 1 dawkę PCV-20 lub PCV-21 albo schemat składający się z PCV-13/PCV-15 + PPSV-23 po upływie roku (lub ≥8 tyg.)b; po podaniu PCV20/PCV-21 nie trzeba podawać dawek przypominających, po podaniu PPSV-23 pacjent może wymagać kolejnych dawek |
| RSV | tak – dorośli w wieku ≥50 lat powinni otrzymać 1 dawkę, optymalnie przed rozpoczęciem sezonu infekcyjnego; aktualnie nie zaleca się podawać dawek przypominających w kolejnych sezonach infekcyjnych |
| krztuścowi (Tdap) | tak – dorośli zaszczepieni podstawowo powinni otrzymywać co 10 lat szczepienie przypominające Tdap; osoby, które nie otrzymały ≥3 dawek szczepionki zawierającej toksoid tężcowy i błoniczy, wymagają uzupełnienia szczepienia podstawowego (Tdap + Td + Td w schemacie 0, 1, 6 mies., a następnie dawka przypominająca Tdap co 10 lat) |
| półpaścowi | tak – zalecane wszystkim dorosłym po ukończeniu 18. rż. z czynnikami ryzyka, m.in. przewlekłą chorobą płuc; należy podać 2 dawki w odstępie 2–6 mies. |
| WZW typu A | może – zalecane m.in. osobom wyjeżdżającym do krajów o dużej i umiarkowanej endemiczności, zatrudnionym przy produkcji i dystrybucji żywności, usuwaniu odpadów komunalnych i płynnych nieczystości |
| WZW typu B | może – zalecane wszystkim nieuodpornionym (nieszczepionym lub którzy nie przeszli zakażenia HBV) |
| HPV | może – szczególnie zalecane dzieciom od ukończenia 9. rż. i młodym dorosłym do 26. rż; dorośli w wieku 26–45 lat również mogą odnieść korzyści ze szczepienia (decyzję o szczepieniu należy podejmować indywidualnie) |
| MMR | może – osoby nieuodpornione powinny otrzymać 2 dawki MMR (w odstępie ≥4 tyg.); nie stosować u osób w immunosupresji |
| meningokokom, Hib | może – szczepienie przeciwko meningokokom grupy B oraz A, C, W i Y szczególnie zalecane pacjentom z wybranymi chorobami przewlekłymi (zwłaszcza z anatomiczną lub czynnościową asplenią, zakażonym HIV, z nowotworem złośliwym, chorobą reumatyczną, przewlekłą chorobą nerek i wątroby, leczonym ekulizumabem lub rawulizumabem, przed lub po HSCT, leczonym immunosupresyjnie), wyjeżdżającym w rejony endemiczne choroby meningokokowej lub narażonym na większe ryzyko zachorowania ze względu na miejsce pracy; szczepienie przeciwko Hib szczególnie zalecane osobom z anatomiczną lub czynnościową asplenią |
| poliomyelitis | może – szczepienie zaleca się osobom nieszczepionym w ramach szczepień obowiązkowych, szczególnie wyjeżdżającym na obszary endemiczne choroby |
| KZM | może – szczególnie zalecane osobom narażonym na ukłucia kleszczy w związku wykonywaną pracą lub aktywnością rekreacyjną na świeżym powietrzu |
| ospie wietrznej | może – osoby, które nie chorowały na ospę lub które nie były szczepione przeciwko ospie, powinny otrzymać 2 dawki szczepionki w odstępie ≥6 tyg.; nie stosować u osób w immunosupresji |
| a Opracowano na podstawie 1., 8. i 15. pozycji piśmiennictwa. b u osób z niedoborem odporności, wszczepionym implantem ślimakowym lub wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego HBV – wirusa zapalenia wątroby typu B, Hib – Haemophilus influenzae typu b, HPV – ludzki wirus brodawczaka, HSCT – przeszczepienie krwiotwórczych komórek macierzystych, KZM – odkleszczowe zapalenie mózgu, MMR – szczepionka przeciwko odrze, śwince i różyczce, PCV – skoniugowana szczepionka przeciwko pneumokokom, PCV-13 – 13-walentna PCV, PCV-15 – 15-walentna PCV, PCV-20 – 20-walentna PCV, PCV-21 – 21-walentna PCV, PPSV-23 – 23-walentna polisacharydowa szczepionka przeciwko pneumokokom, Td – szczepionka przeciwko tężcowi i błonicy, RSV – syncytialny wirus oddechowy, WZW – wirusowe zapalenie wątroby, Tdap – skojarzona szczepionka zawierająca toksoid tężcowy, zmniejszoną dawkę toksoidu błoniczego i bezkomórkowych antygenów krztuśca, WZW – wirusowe zapalenie wątroby | |
Barierą w realizacji szczepień mogą być koszty zakupu preparatów. Refundacja NFZ obejmuje tylko niektóre z zalecanych i dostępnych preparatów, ale w tym obszarze w ostatnim czasie wiele zmieniło się na lepsze. Aktualnie pacjenci z przewlekłymi chorobami płuc mogą skorzystać z pełnej lub częściowej (w zależności od wieku) refundacji szczepionki przeciwko grypie, RSV, pneumokokom (dotyczy tylko skoniugowanej szczepionki 13-walentnej) i półpaścowi (p. Które szczepionki są objęte refundacją apteczną od 1 kwietnia 2026 roku? – przyp. red.).9 Dla wszystkich pacjentów bezpłatnie dostępna jest również szczepionka przeciwko COVID-19 (Spikevax LP.8.1).10
Grypa należy do najczęstszych wirusowych zakażeń układu oddechowego i może skutkować ciężkimi powikłaniami, w tym zgonem. U chorych na POChP zakażenie wirusem grypy może prowadzić do ciężkich zaostrzeń choroby, dlatego wytyczne GOLD silnie zalecają coroczne szczepienie przeciwko grypie, niezależnie od stopnia zaawansowania choroby.1 W Polsce dostępne są inaktywowane szczepionki przeciwko grypie, w tym preparat z dużą dawką antygenów zrejestrowany do stosowania u osób w wieku ≥60 lat. Dostępne dane wskazują, że osoby starsze, z niedoborem odporności, mogą odnieść większe korzyści ze szczepienia preparatem cechującym się większą immunogennością w tej grupie pacjentów, czyli zawierającym 4-krotnie większą dawkę antygenu niż standardowe szczepionki inaktywowane.11 Znajduje to również odzwierciedlenie w polskim PSO, w którym zalecono coroczne szczepienie przeciwko grypie wszystkim dorosłym z chorobami układu oddechowego, ze wskazaniem na preparat z dużą dawką antygenów dla osób >60. roku życia.8 Należy jednak podkreślić, że przeprowadzenie szczepienia przeciwko grypie jest nadrzędnym celem. Jeśli zatem z jakichś powodów nie można zaszczepić pacjenta preparatem z dużą dawką antygenów (np. z powodu kosztów), szczepienie zaleca się wykonać z użyciem każdego innego preparatu adekwatnego dla wieku.
Chorzy na POChP są szczególnie podatni na zachorowanie na pneumokokowe zapalenie płuc z powodu strukturalnego uszkodzenia płuc oraz upośledzonego oczyszczania rzęskowego. Co więcej, istnieje bardzo niekorzystna zależność między zaostrzeniami POChP a zapaleniem płuc. Z jednej strony przebyte pozaszpitalne zapalenie płuc zwiększa ryzyko zaostrzenia w ciągu najbliższego roku, a z drugiej przebyte zaostrzenie POChP prowadzi do dodatkowych uszkodzeń miąższu płucnego, upośledzenia oczyszczania rzęskowego i nasilenia kolonizacji bakteryjnej, co zwiększa podatność chorych na kolejne zakażenia układu oddechowego. W ten sposób chorzy wpadają w samonapędzającą się „spiralę zaostrzeń”, przyspieszającą postęp POChP. Dostępne są 2 typy szczepionek opartych na polisacharydach otoczkowych pneumokoków: 23-walentna polisacharydowa szczepionka nieskoniugowana (PPSV-23) oraz szczepionki skoniugowane (PCV) o różnej walentności. Z uwagi na wywoływanie trwalszej odpowiedzi immunologicznej opartej na limfocytach T obecnie u chorych na POChP zaleca się stosować PCV. Wytyczne GOLD (2026) zalecają, aby wszystkim chorym na POChP podać 1 dawkę PCV-20 lub PCV-21 (od niedawna dostępna również w Polsce), lub PCV-15, a następnie PPSV-23 po upływie roku lub ≥8 tygodni u pacjentów z niedoborem odporności, implantem ślimakowym lub wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego (jeżeli zastosowano PCV-15).1 W Polsce dostępna jest również PCV-13, którą można zastosować alternatywnie do PCV-15 w schemacie z PPSV-23, co uwzględniono w polskim PSO (aktualnie w Polsce PCV-15 nie jest dostępna na rynku aptecznym, kupowana jest centralnie przez Ministerstwo Zdrowia do realizacji obowiązkowego szczepienia dzieci i dorosłych z grup ryzyka – przyp. red.).8,10 Dawki przypominające nie są wymagane w przypadku PCV-20 i PCV-21, natomiast po zastosowaniu schematu PCV-13/PCV-15 + PPSV-23 pacjent może wymagać podania dodatkowych dawek. Wprowadzenie w Polsce w 2017 roku obowiązkowych szczepień dzieci na pneumokoki najpewniej przyniesie pozytywne skutki w postaci zwiększenia odsetka wyszczepienia populacji dorosłych.
Ryzyko ciężkiego przebiegu zakażenia RSV dotyczy przede wszystkim niemowląt i małych dzieci. Wirus ten może jednak stanowić istotne zagrożenie także dla osób starszych oraz z przewlekłymi chorobami towarzyszącymi, takimi jak POChP. Dlatego GOLD od 2024 roku zaleca szczepienie przeciwko RSV chorym na POChP, a w najnowszym raporcie od ukończenia 50. roku życia.1 Podobnie polski PSO zaleca szczepienie przeciwko RSV wszystkim dorosłym z chorobami układu oddechowego po 50. roku życia.8 W Polsce dostępne są 2 szczepionki przeciwko RSV skierowane przeciwko glikoproteinie F wirusa, biorącej udział w fuzji otoczki wirusa z błoną komórki gospodarza: Abrysvo (2-walntna, zawierająca antygen F wirusa podgrupy A i B, bez adiuwantu) oraz Arexvy (z adiuwantem, zawierająca antygen F wirusa). Wyniki przedrejestracyjnych badań z randomizacją oraz badań obserwacyjnych z grupą kontrolną przeprowadzonych po rozpoczęciu stosowania szczepionek w praktyce u pacjentów potwierdzają dużą skuteczność obu preparatów w zapobieganiu objawowemu zakażeniu RSV, a przede wszystkim rozwojowi choroby o ciężkim przebiegu.12-14
Szczepionki odegrały przełomową rolę w walce z pandemią COVID-19. Wytyczne GOLD podkreślają ich dużą skuteczność w zapobieganiu cięższym postaciom choroby (wymagającym konsultacji na SOR lub hospitalizacji) i zalecają przestrzeganie krajowych zaleceń dotyczących szczepienia przeciwko COVID-19.1 W Polsce zalecenia dotyczące szczepienia przeciwko COVID-19 są co roku aktualizowane. W sezonie 2025/2026 w Polsce wszyscy pacjenci mogą skorzystać z bezpłatnego szczepienia preparatem opartym na technologii mRNA (Spikevax LP.8.1). Osobom bez niedoboru odporności zaleca się podać 1 dawkę aktualnej szczepionki ≥3 miesiące po poprzedniej dawce (pacjenci z niedoborem odporności mogą wymagać podania większej liczby dawek w sezonie). Chorzy z przewlekłymi chorobami układu oddechowego, w tym POChP, stanowią grupę ryzyka ciężkiego przebiegu COVID-19.15 Ciekawą obserwacją przytaczaną przez autorów artykułu z okresu pandemii jest zmniejszenie liczby hospitalizacji z powodu zaostrzeń POChP w tym okresie, co tłumaczono zmniejszeniem częstości innych wirusowych zakażeń układu oddechowego. W tym przypadku istotne znaczenie miały wprowadzone obostrzenia sanitarne (obowiązkowe stosowanie maseczek zasłaniających usta i nos, ograniczenie kontaktów z innymi osobami, nakaz zachowywania dystansu społecznego).
Jak wynika z raportu Głównego Urzędu Statystycznego „Zdrowie i ochrona zdrowia w 2024 roku”, w porównaniu z 2023 rokiem, w Polsce odnotowano >30-krotnie więcej zachorowań na krztusiec.16 Zmiany te tłumaczono zmniejszoną zapadalnością w okresie pandemii COVID-19 oraz mniejszą wyszczepialnością w niektórych grupach populacji.17 Należy zaznaczyć, że chorzy na POChP należą do grupy zwiększonego ryzyka zachorowania na krztusiec (1,8-krotnie) oraz zachorowania na krztusiec z powikłaniami (2,82-krotnie).18 Zgodnie z wytycznymi GOLD chorych na POChP, którzy wcześniej nie byli szczepieni, należy zaszczepić szczepionką skojarzoną zawierającą toksoid tężcowy oraz zmniejszoną dawkę toksoidu błoniczego i bezkomórkowych antygenów krztuśca (Tdap).1 Zgodnie z polskim PSO dorosłym zaleca się dodatkowo podawać co 10 lat 1 dawkę przypominającą szczepionki w celu utrzymania odporności.8
Szczepienie przeciwko półpaścowi preparatem rekombinowanym skutecznie zmniejsza ryzyko półpaśca i neuralgii półpaścowej, powikłania o nierzadko przewlekłym charakterze, wymagającego długotrwałej farmakoterapii i obniżającego jakość życia chorych.19,20 W badaniu przeprowadzonym w Korei wykazano, że chorzy na POChP maja małą świadomość ryzyka półpaśca.21 Można się spodziewać, że podobnie jest w przypadku populacji polskiej. Wytyczne GOLD zalecają szczepienie chorym na POChP w wieku ≥50 lat (zgodnie z programem szczepień obowiązującym w USA).22 W polskim PSO wskazania są szersze i szczepienie przeciwko półpaścowi zaleca się wszystkim dorosłym z przewlekłymi chorobami układu oddechowego.8 W Polsce rekombinowana szczepionka przeciwko półpaścowi jest refundowana dla wybranych grup pacjentów (p. wyżej).9 Schemat szczepienia składa się z 2 dawek podawanych w odstępie 2–6 miesięcy.
Dużo wątpliwości zarówno pacjentów, jak i personelu medycznego budzi kwalifikacja do szczepienia po niedawno przebytym zakażeniu lub zaostrzeniu choroby przewlekłej. W takim przypadku należy się kierować ogólnymi zasadami, zgodnie z którymi łagodna choroba (np. przeziębienie) nie jest przeciwwskazaniem do szczepienia, ale w przypadku ostrej choroby z gorączką lub zaostrzenia choroby przewlekłej (np. POChP) szczepienie należy odroczyć do czasu ustąpienia objawów i poprawy stanu pacjenta. Należy również zaznaczyć, że szczepienie chorych na POChP z przewlekłym zakażeniem dróg oddechowych drobnoustrojami takimi jak Pseudomonas aeruginosa również uznaje się za bezpieczne, pod warunkiem że stan kliniczny pacjenta jest stabilny.
Komentarza wymaga również podana w artykule Kwok i wsp. informacja dotycząca ryzyka zespołu Guillaina i Barrégo (ZGB) po szczepieniu przeciwko RSV. Rzeczywiście zgłaszano pojedyncze przypadki ZGB w okresie po podaniu szczepionki przeciwko RSV z adiuwantem lub 2-walentnej bez adiuwantu. Wyniki analiz danych zebranych w ramach porejestracyjnego nadzoru nad bezpieczeństwem wskazują, że w okresie do 42 dni po szczepieniu wskaźnik zgłaszalności wynosił odpowiednio 1,8/mln podanych dawek dla szczepionki Arexvy i 4,4/mln podanych dawek dla szczepionki Abrysvo.23 Z kolei wyniki badania obserwacyjnego z grupą kontrolną z 2025 roku sugerują, że ryzyko ZGB, które można przypisać szczepieniu, wynosi odpowiednio 5/mln podanych dawek lub 18/mln podanych dawek.24 Zatem bezwzględne ryzyko jest bardzo małe. Wyniki tych analiz nie potwierdzają związku przyczynowego między szczepieniem a ZGB, jednak urzędy rejestrujące leki zamieściły w ulotkach dołączanych do preparatów odpowiednie informacje na ten temat. Podobne wnioski dotyczą związku między szczepieniem przeciwko półpaścowi a ZGB – wyniki badań obserwacyjnych wskazują, że w okresie do 42 dni po szczepieniu ryzyko bezwzględne wynosi 3/mln podanych dawek, ale nie potwierdzono jednoznacznie związku przyczynowego ze szczepieniem.26 W odniesieniu do szczepienia przeciwko COVID-19 i ryzyka ZGB należy uściślić, że obserwowany związek dotyczył raczej szczepionek wektorowych, a nie mRNA, które aktualnie nie są już stosowane.27,28
W Polsce szczepienie pacjentów dorosłych, również z grup ryzyka ciężkiego przebiegu zakażeń, nadal jest mało popularne. Przyczyną tego są przede wszystkim: dezinformacja, obawy dotyczące NOP oraz brak zaufania do systemu ochrony zdrowia. Personel medyczny odgrywa kluczową rolę w udzielaniu pacjentom rzetelnych informacji na temat bezpieczeństwa szczepień, korzyści z tej metody profilaktyki oraz dostosowywania programu szczepień do ich indywidualnej sytuacji zdrowotnej (p. także HALO? Jakich szczepień potrzebuje Twój pacjent? – przyp. red.).
Piśmiennictwo do komentarza:
1. Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease: global strategy for the diagnosis, management, and prevention of chronic obstructive pulmonary disease. 2026 Report2. World Health Organization. Chronic obstructive pulmonary disease (COPD). https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-(copd) (dostęp: 04.02.2026)
3. World Health Organization. The top 10 causes of death. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death (dostęp: 04.02.2026)
4. Pierzchała W., Niżankowska-Mogilnicka E., Mejza F.: Przewlekła obturacyjna choroba płuc. W: Gajewskiego P., Jaeschke R., red. Interna Szczeklika. Kraków: Medycyna Praktyczna: 2025: https://premium.mp.pl/podreczniki/interna-szczeklika/chapter/B01.II.C.5. (dostęp: 04.02.2026)
5. OECD (2025), Health at a Glance 2025: OECD Indicators, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/8f9e3f98-en
6. Lu P.J., Srivastav A., Amaya A. et al.: Association of provider recommendation and offer and influenza vaccination among adults aged ≥18 years – United States. Vaccine, 2018; 36 (6): 890-898. doi: 10.1016/j.vaccine.2017.12.016
7. Fisher K.A., Nguyen N., Fouayzi H. et al.: Singh S, Crawford S, Mazor KM. Impact of a physician recommendation on COVID-19 vaccination intent among vaccine hesitant individuals. Patient Educ. Couns., 2023; 106: 107-112. doi: 10.1016/j.pec.2022.09.013. Epub 2022 Sep 30. PMID: 36 244947; PMCID: PMC9523946.
8. Komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego z dnia 31 października 2025 r. w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2026. DzU MZ 2025.85
9. Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 18 grudnia w sprawie wykazu refundowanych leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych. DzU MZ 2025.100
10. Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 8 maja 2025 r. w sprawie wykazu zalecanych szczepień ochronnych, dla których zakup szczepionek został objęty finansowaniem przez ministra właściwego do spraw zdrowia. DzU MZ 2025.30
11. Ferdinands J.M., Blanton L.H., Alyanak E. et al.: Protection against influenza hospitalizations from enhanced influenza vaccines among older adults: A systematic review and network meta-analysis. J. Am. Geriatr. Soc., 2024; 72 (12): 3875-3889. doi: 10.1111/jgs.19176
12. Ison M.G., Papi A., Athan E. et al.: Efficacy, safety, and immunogenicity of the AS01E-adjuvanted respiratory syncytial virus prefusion F protein vaccine (RSVPreF3 OA) in older adults over three respiratory syncytial virus seasons (AReSVi-006): a multicentre, randomised, observer-blinded, placebo-controlled, phase 3 trial. Lancet Respir. Med., 2025; 13 (6):517-529. doi: 10.1016/S2213-2600(25)00048-7
13. Walsh E.E., Eiras D., Woodside J. et al.: Efficacy, Immunogenicity, and Safety of the Bivalent Respiratory Syncytial Virus (RSV) Prefusion F Vaccine in Older Adults Over 2 RSV Seasons. Clin. Infect. Dis., 2026; 81 (6): e680-e689. doi: 10.1093/cid/ciaf061
14. Bajema K.L., Yan L., Li Y. et al.: Respiratory syncytial virus vaccine effectiveness among US veterans, September, 2023 to March, 2024: a target trial emulation study. Lancet Infect. Dis., 2025; 25 (6): 625-633. doi: 10.1016/S1473-3099(24)00796-5
15. Komunikat nr 38 Ministra Zdrowia w sprawie realizacji szczepień przeciw COVID-19 w sezonie 2025/2026. https://www.gov.pl/web/zdrowie/komunikat-nr-38-ministra-zdrowia-w-sprawie-realizacji-szczepien-przeciw-covid-19-w-sezonie-20252026 (04.02.2026)
16. Główny Urząd Statystyczny. Zdrowie i ochrona zdrowia w 2024 r. https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/zdrowie/zdrowie/zdrowie-i-ochrona-zdrowia-w-2024-r-,1,15.html (04.02.2026)
17. Krztusiec. https://www.gov.pl/web/wsse-krakow/krztusiec (04.02.2026)
18. Naeger S., Pool V., Macina D.: Increased Burden of Pertussis Among Adolescents and Adults With Asthma or COPD in the United States, 2007 to 2019. Chest, 2024; 165 (6): 1352-1361. doi: 10.1016/j.chest.2023.12.020
19. de Oliveira Gomes J., Gagliardi A.M., Andriolo B.N. et al.: Vaccines for preventing herpes zoster in older adults. Cochrane Database Syst. Rev., 2023; 10 (10): CD008858. doi: 10.1002/14651858.CD008858.pub5
20. Strezova A., Díez Domingo J. et al.: Final analysis of the ZOE-LTFU trial to 11 years post-vaccination: efficacy of the adjuvanted recombinant zoster vaccine against herpes zoster and related complications. EClinicalMedicine, 2025; 83: 103241. doi: 10.1016/j.eclinm.2025.103241
21. Yawn B.P., Merrill D.D., Martinez S. et al.: Knowledge and Attitudes Concerning Herpes Zoster among People with COPD: An Interventional Survey Study. Vaccines (Basel), 2022; 10 (3): 420. doi: 10.3390/vaccines10030420
22. Healthcare Professionals: Adult Immunization Schedule by Age. https://www.cdc.gov/vaccines/hcp/imz-schedules/adult-age.html (04.02.2026)
23. Hause A.M. i wsp.: Early safety findings among persons aged ≥60 years who received a respiratory syncytial virus vaccine – United States, May 3, 2023–April 14, 2024. MMWR, 2024; 73: 489-494
24. Fry S.E., Terebuh P., Kaelber D.C., Xu R., Davis P.B.: Effectiveness and Safety of Respiratory Syncytial Virus Vaccine for US Adults Aged 60 Years or Older. JAMA Netw. Open, 2025; 8 (5): e258322. doi: 10.1001/jamanetworkopen.2025.8322
25. Hause A.M., Moro P.L., Baggs J. et al.: Early Safety Findings Among Persons Aged ≥60 Years Who Received a Respiratory Syncytial Virus Vaccine – United States, May 3, 2023-April 14, 2024. MMWR, 2024; 73 (21): 489-494. doi: 10.15585/mmwr.mm7321a3. Erratum in: MMWR, 2024; 73 (27): 612. doi: 10.15585/mmwr.mm7327a4
26. Goud R., Lufkin B., Duffy J. et al.: Risk of Guillain-Barré Syndrome Following Recombinant Zoster Vaccine in Medicare Beneficiaries. JAMA Intern. Med., 2021; 181 (12): 1623-1630. doi: 10.1001/jamainternmed.2021.6227
27. Bishara H., Arbel A., Barnett-Griness O. et al.: Association Between Guillain-Barré Syndrome and COVID-19 Infection and Vaccination: A Population-Based Nested Case-Control Study. Neurology, 2023; 101 (20): e2035-e2042. doi: 10.1212/WNL.0000000000207900
28. Nasreen S., Jiang Y., Lu H. et al.: Risk of Guillain-Barré syndrome after COVID-19 vaccination or SARS-CoV-2 infection: A multinational self-controlled case series study. Vaccine, 2025; 60: 127291. doi: 10.1016/j.vaccine.2025.127291
