Tężec uogólniony u nastolatka – opis przypadku

Tłumaczył: dr n. med. Dariusz Stencel
Komentarz: prof. dr hab. n. med. Leszek Szenborn, Klinika Pediatrii i Chorób Infekcyjnych Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu

Skróty: HTIG (human tetanus immune globulin) – ludzka immunoglobulina przeciwtężcowa, OITD – oddział intensywnej terapii dzieci

Translated from Deniz M., Erat T.: Generalized tetanus: a pediatric case report and literature review. Rev. Inst. Med. Trop. Sao Paulo, 2023 Jun 23; 65: e40. doi: 10.1590/S1678-9946202365040.
© 2023, with permission from Revista do Instituto de Medicina Tropical de Sao Paulo /Journal of Tropical Medicine of Sao Paulo. The article was translated into Polish for educational purposes due to the increasing number of parents refusing to vaccinate their children in Poland. The Journal and the Authors take no responsibility for the accuracy of the translation from the published English original and are not liable for any errors which may occur.

Wprowadzenie

Tężec jest jedną z chorób, którym można zapobiegać poprzez szczepienia i która nie przenosi się z człowieka na człowieka.¹ W wyniku upowszechnienia szczepień przeciwko tężcowi wśród dzieci w ostatnich latach odnotowano znaczne zmniejszenie zachorowalności na tężec. Według danych Centers for Disease Control and Prevention w USA w latach 2009–2017 odnotowano 264 przypadki tężca i 19 zgonów z powodu tej choroby.² Z kolei w krajach Unii Europejskiej w 2018 roku zgłoszono 92 zachorowania na tężec, z których 48 potwierdzono.³ W 2020 roku w Turcji zgłoszono tylko 9 przypadków tężca.⁴ Jednak w krajach, w których wyszczepialność jest niewystarczająca, nadal dochodzi do zgonów z powodu tężca. Szacuje się, że każdego roku na całym świecie z powodu tężca umiera nawet 56 000 osób.⁵ Choroba rozwija się w wyniku wniknięcia do uszkodzonej tkanki powszechnie występującej w glebie bezwzględnie beztlenowej bakterii Clostridium tetani (laseczka tężca) i wytwarzanej przez nią neurotoksyny.¹ Klasyfikacja kliniczna tężca obejmuje postać uogólnioną, miejscową, czaszkową i noworodkową.⁶ Tężec uogólniony jest najczęstszą postacią kliniczną tej choroby i obciążoną dużym ryzykiem zgonu.¹ W niniejszym artykule opisano przypadek tężca uogólnionego u nieszczepionego 16-letniego chłopca, którego skutecznie wyleczono.

Opis przypadku

Ogólnie zdrowy 16-letni chłopiec doznał urazu prawej ręki podczas przenoszenia materiałów budowlanych wykonanych z żelaza. 10 dni po urazie zgłosił się na szpitalny oddział ratunkowy z powodu uogólnionych skurczów mięśni. Przy przyjęciu skarżył się na ból gardła, który przeszedł w szczękościsk, sztywność mięśni szczęki i utrzymujące się uogólnione skurcze mięśni. Pacjent nie był szczepiony przeciwko tężcowi, dlatego na podstawie objawów podmiotowych i przedmiotowych wysunięto podejrzenie zakażenia laseczką tężca. Chłopcu podano domięśniowo dawkę szczepionki zawierającej toksoid tężcowy. Z uwagi na niedostępność ludzkiej immunoglobuliny przeciwtężcowej (HTIG) w całym mieście, po wykonaniu śródskórnej próby uczuleniowej pacjentowi podano domięśniowo antytoksynę końską. Ponieważ jednak nie udało się uzyskać wystarczającej liczby dawek antytoksyny końskiej, w innych szpitalach zakupiono HTIG. Po uzyskaniu świadomej zgody rodziców pacjenta przyjęto na oddział intensywnej terapii dziecięcej (OITD).

Po przyjęciu na OITD parametry życiowe chłopca były w normie, a wysycenie tlenem hemoglobiny krwi tętniczej (SpO₂) przy oddychaniu powietrzem wynosiło 98%. Stwierdzono skurcz toniczny i skurcze mięśni, dysfagię, szczękościsk, uogólnioną sztywność mięśni i tachykardię. W badaniach laboratoryjnych oznaczono liczbę krwinek białych (12 070/µl), stężenie hemoglobiny (11,5 g/dl), mocznika (31 mg/dl), kreatyniny (0,86 mg/dl), białka C-reaktywnego (6,6 mg/dl), sodu (138 mEq/l), potasu (4,3 mEq/l), wapnia (9,7 mg/dl), fosforu (4 mg/dl) i magnezu (1,92 mg/dl), a także aktywność kinazy kreatynowej (1363 IU/l), aminotransferazy alaninowej (60,6 U/l) i aminotransferazy asparaginianowej (88,2 U/l).

Pacjentowi podano dożylnie penicylinę G (3 mln j. co 6 h), metronidazol (500 mg co 8 h) i zalecaną dawkę HTIG. Aby bodźce zewnętrzne nie prowokowały objawów tężca, chłopca umieszczono w wyciszonym pomieszczeniu z przyciemnionym oświetleniem. Z uwagi na utrzymywanie się sztywności i skurczów mięśni podano mu diazepam (10 mg/dawkę w 6 dawkach) i baklofen (10 mg 3 ×/24 h). W celu złagodzenia zaburzeń wynikających z nadreaktywności układu autonomicznego i zniesienia skurczów mięśni rozpoczęto wlew siarczanu magnezu. W trakcie dalszej obserwacji odnotowano poprawę stanu klinicznego pacjenta i wyników badań laboratoryjnych. Sztywność i skurcze mięśni zmniejszyły się. Pacjent coraz więcej pokarmów przyjmował doustnie. Aktywność kinazy kreatynowej w surowicy była prawidłowa. Po złagodzeniu objawów klinicznych pacjenta przeniesiono na oddział chorób zakaźnych dzieci. W związku z ustąpieniem skurczów mięśni i częstoskurczu stopniowo zmniejszano dawki siarczanu magnezu i diazepamu. Zgodnie z zaleceniami neurologa dziecięcego zmniejszono również dawkę baklofenu. Po 14 dniach zakończono podawanie penicyliny i metronidazolu. Pacjenta wypisano do domu z zaleceniem zgłoszenia się w późniejszym terminie do szpitala na zaplanowane badania kontrolne.

Na wizycie kontrolnej pacjent nie zgłaszał żadnych problemów zdrowotnych, a w badaniu przedmiotowym nie stwierdzono nieprawidłowości. Zalecono dokończenie 3-dakowego schematu szczepienia przeciwko tężcowi.

Przegląd piśmiennictwa

W celu wyszukania najpełniejszych i aktualnych zaleceń dotyczących zapobiegania i leczenia tężca przeprowadzono ukierunkowany przegląd piśmiennictwa. Przeszukano elektroniczne bazy publikacji medycznych PubMed i Medline przy użyciu terminów „tężec” i „pediatria”, poszukując artykułów w języku angielskim opublikowanych w ciągu ostatnich 10 lat. Uwzględniono prace oryginalne i opisy przypadków, łącznie 22 artykuły opisujące 146 przypadków zachorowań na tężec u dzieci (p. tab.).^6-27 Do analizy statystycznej badań uwzględnionych w przeglądzie wykorzystano oprogramowanie SPSS (wersja 20, IBM, Armonk, Nowy Jork, USA), a do analizy danych statystykę opisową. Ze zgromadzonych danych wynika, że z wyjątkiem 12 pacjentów, u których rozpoznano usznopochodną postać tężca (tężec otogenny), pozostali pacjenci (n = 134) byli nieszczepieni lub zaszczepieni w niepełnym schemacie. Łącznie u 56 dzieci z tężcem noworodkowym w wywiadzie stwierdzono zaburzenia gojenia kikuta pępowinowego, septyczne zakażenie skóry w dolnej części brzucha lub zakażenie po obrzezaniu. U pozostałych pacjentów w wywiadzie stwierdzono urazy, rany szarpane, rany kłute i tężec otogenny. U wszystkich chorych obserwowano typowe objawy tężca, takie jak szczękościsk, sztywność mięśni twarzy i brzucha, sztywność szyi z towarzyszącym bólem, zaburzenia rytmu serca, przyspieszenie oddechu, wysoka gorączka, uogólnione skurcze mięśni, uśmiech sardoniczny (risus sardonicus) i opistotonus (wygięcie tułowia w łuk w stronę grzbietową ze zgięciem kończyn górnych i wyprostowaniem dolnych – przyp. red.). Spośród 146 dzieci chorych na tężec 41 (28%) zmarło.^6-27 Ograniczeniem niniejszego przeglądu jest mała liczba przypadków, wynikająca z uwzględnienia wyłącznie artykułów indeksowanych w bazie PubMed.

Dyskusja

Dzięki powszechnym szczepieniom tężec uogólniony jest jedną z zapomnianych chorób zakaźnych.⁵ Przedstawiony opis przypadku i przegląd piśmiennictwa przypominają o tej chorobie i podkreślają znaczenie wczesnego podejrzenia klinicznego tężca, który u nieszczepionych dzieci może prowadzić do zgonu. Artykuł może też zwiększyć świadomość na temat choroby, której można zapobiegać poprzez szczepienia, i podkreślić znaczenie wczesnego rozpoznania, które może uratować życie.

Objawy tężca pojawiają się w ciągu kilku dni lub tygodni po uszkodzeniu tkanek.⁷ Typowo obserwuje się dysfagię, skurcze mięśni oraz sztywność mięśni głowy i szyi.⁸ W przebiegu tężca uogólnionego może się pojawić sztywność wielu grup mięśni i opistotonus.²³ Skurcze mięśni, wyzwalane także przez różne czynniki zewnętrzne (np. hałas, światło, dotyk – przyp. red.), mogą być bardzo bolesne.²⁶ Tachykardia, bradykardia, zmiany ciśnienia krwi i zaburzenia rytmu serca mogą być objawami zaburzeń układu autonomicznego.¹⁷ Skurcze mięśni utrzymują się przez 3–4 tygodni, ale pełny powrót do zdrowia może zająć nawet kilka miesięcy.^5,26

Tężec uogólniony należy uwzględnić w diagnostyce różnicowej u pacjentów: po urazach, z bolesnymi i tonicznymi skurczami mięśni, szczękościskiem, opistotonusem, dysfagią, bezdechem spowodowanym niedrożnością górnych dróg oddechowych, sztywnością karku i objawami nadreaktywności układu autonomicznego, a także mieszkających w regionach o małej wyszczepialności.^1,5 Istotne jest wykluczenie innych przyczyn skurczów mięśni, takich jak hipokalcemia oraz działanie toksyn lub przyjmowanych leków.⁵ Tężec najczęściej występuje u chorych na cukrzycę, pacjentów z zabrudzonymi ranami, osób starszych lub przyjmujących narkotyki we wstrzyknięciach.¹²

Do grupy ryzyka należą również osoby nieszczepione przeciwko tężcowi, tak jak opisany pacjent, oraz osoby starsze, u których wraz z wiekiem stopniowo zmniejsza się stężenie swoistych przeciwciał przeciwko toksynie tężcowej.¹² Zachorowania na tężec u dzieci w krajach o wysokich dochodach zdarzają się rzadko. Za ochronne uznaje się stężenie przeciwciał przeciwko toksynie tężcowej wynoszące ≥0,01 j.m./ml w zmodyfikowanych testach immunoenzymatycznych, ale nadal jest to przedmiotem naukowej dyskusji.^12,28 Ponieważ nie można uzyskać naturalnej trwałej odporności na tężec, niezwykle istotne jest podanie wszystkich zalecanych dawek szczepienia przeciwko tężcowi w wieku dziecięcym, a następnie dawek przypominających co 10 lat w celu utrzymania odpowiedniego stężenia swoistych przeciwciał przez całe życie.²⁸ U opisanego pacjenta rana była zabrudzona, a swoiste przeciwciała przeciwko toksynie tężcowej niewykrywalne.

Inni autorzy zwracają uwagę, że do zakażenia laseczką tężca może dojść także u osób z niewielkimi lub delikatnymi ranami.¹² Z przeprowadzonego przez nas przeglądu piśmiennictwa wynika (p. tab.), że tylko u 1 pacjenta z rozpoznanym tężcem nie stwierdzono urazu ani rany.¹⁷

Leczenie tężca obejmuje podanie swoistych przeciwciał neutralizujących niezwiązaną toksynę tężcową, eliminację patogenów w obszarze uszkodzonych tkanek (poprzez oczyszczenie rany i jej właściwe opracowanie chirurgiczne – przyp. red.), leczenie wspomagające w razie niewydolności oddechowej i łagodzenie objawów związanych ze skurczami mięśni.²⁹ W przypadku braku leczenia śmiertelność jest bardzo duża i wynosi niemal 100%, z kolei skuteczne leczenie pozwala zmniejszyć śmiertelność o 10–20%.⁵ Chorych na tężec uogólniony należy leczyć na OITD. Aby bodźce zewnętrzne nie prowokowały objawów choroby, pacjenta należy umieścić w ciemnym i cichym pomieszczeniu.⁸

W leczeniu preferuje się benzodiazepiny, które łagodzą sztywność i skurcze mięśni oraz działają uspokajająco.⁵ W zapobieganiu i łagodzeniu skurczów mięśni, a także zmniejszaniu nadreaktywności układu autonomicznego skuteczny jest też siarczan magnezu podawany dożylnie.²⁹ Pozostałe metody leczenia tężca obejmują szczepienie przeciwko tężcowi i domięśniowe podanie HTIG bezpośrednio po rozpoznaniu w celu zahamowania postępu choroby,⁵ która neutralizuje niezwiązaną toksynę tężcową.^5,12 W razie niedostępności HTIG należy podać domięśniowo lub dożylnie antytoksynę końską,¹⁷ wcześniej wykonując śródskórną próbę uczuleniową w celu wykluczenia nadwrażliwości.²⁹ W badaniu z randomizacją (RCT) obejmującym 215 pacjentów w wieku >16 lat wykazano, że skuteczność HTIG (3000 j.m.) i antytoksyny końskiej (21 000 j.m.) podanych domięśniowo w leczeniu tężca była podobna.³⁰ Jeśli HTIG lub antytoksyna końska jest niedostępna, można podać dożylnie immunoglobulinę.²⁸ W celu eliminacji laseczki tężca z rany zaleca się podanie leków przeciwdrobnoustrojowych, takich jak metronidazol lub penicylina.²⁹ C. tetani często wykazuje wrażliwość na penicylinę, jednak antybiotyk ten słabo przenika do ropni i może zostać zneutralizowany przez inne patogeny bakteryjne (dodatkowo jest antagonistą przekaźnictwa GABA-ergicznego i może pogarszać rokowanie w przebiegu tężca – przyp. red.). Natomiast doskonałe wyniki leczenia metronidazolem potwierdzono w RCT.²⁶ U niektórych pacjentów konieczne jest chirurgiczne oczyszczenie rany w celu eliminacji zarodników tężca i usunięcia martwych tkanek, które mogą stanowić dogodne środowisko dla dalszego rozwoju zarodników.⁹

U osób wyleczonych z tężca może dojść do długotrwałego pogorszenia funkcjonowania. Opisano przypadki niepełnosprawności funkcjonalnej.³¹ W długoterminowych obserwacjach wykazano, że u noworodków wyleczonych z tężca mogą wystąpić zaburzenia neurologiczne, upośledzenie funkcji poznawczych i porażenie mózgowe.³²

Należy pamiętać, że wykonanie pełnego schematu szczepienia przeciwko tężcowi w dzieciństwie i podawanie dawek przypominających w dorosłości w celu utrzymania odporności ratuje życie.²⁸ Jak wynika z przedstawionego przeglądu piśmiennictwa (p. tab.), tężec noworodków, obciążony dużą śmiertelnością, nadal występuje w regionach o małej wyszczepialności.²² W celu zapobiegania tężcowi u noworodków stosuje się strategię szczepienia w okresie ciąży nieuodpornionych matek.³³ Szczepionkę można podać w dowolnym okresie ciąży, jednak optymalne jest szczepienie między 27. a 36. tygodniem ciąży.²⁸ Ciężarnym zaszczepionym w niepełnym schemacie lub nieszczepionym we wskazanym okresie należy podać 3 dawki szczepionki zawierającej toksoid tężcowy.^28,33 Podanie nieuodpornionej ciężarnej ≥2 dawek szczepionki w zalecanych odstępach czasu niemal całkowicie eliminuje ryzyko tężca u noworodka.²⁸

Podsumowanie

W niniejszym artykule opisano przebieg tężca u nieszczepionego nastolatka. W celu rozpoznania tężca uogólnionego, który charakteryzuje się dużą śmiertelnością, istotne jest zebranie szczegółowego wywiadu i przeprowadzenie pełnego badania przedmiotowego. Zapobieganie tężcowi wymaga starannego leczenia ran kłutych, miażdżonych lub będących następstwem innych urazów.⁵ Laseczki tężca zawsze będą występować w glebie, dlatego nie można całkowicie wyeliminować tej śmiertelnej choroby, ale można ograniczyć jej występowanie, zwiększając wyszczepialność przeciwko tężcowi na całym świecie.^1,5 Przechorowanie tężca nie zapewnia trwałej odporności, dlatego kluczowe jest szczepienie przeciwko tężcowi w pełnym schemacie.⁵

Komentarz

prof. dr hab. n. med. Leszek Szenborn
Klinika Pediatrii i Chorób Infekcyjnych Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu

Przedstawiony opis przypadku tężca u dziecka z przeglądem piśmiennictwa jest wartościowym przypomnieniem tej niewidywanej już w Polsce, ale teoretycznie dobrze znanej choroby. W promowaniu szczepień przeciwko tężcowi często wykorzystuje się argumenty przemawiające za dużym ryzykiem zgonu oraz brakiem optymalnego leczenia i naturalnej odporności. Lektura artykułu dowodzi, że rozwój medycyny umożliwia przeżycie tej groźnej choroby, pod warunkiem że zostanie odpowiednio szybko rozpoznana, a chory otrzyma antytoksynę i skuteczne leczenie objawowe. Oby nie było to zachętą dla osób uchylających się od szczepień. Opis przypadku oraz przegląd piśmiennictwa dotyczą tężca u dziecka, czyli populacji, w której realizacja szczepień jest zdecydowanie lepsza niż u dorosłych oraz rzadko obserwuje się choroby współistniejące.

Co do opisu przypadku. Gdybym był recenzentem, poprosiłbym autorów o odpowiedź na następujące pytania:

• W ciągu ilu dni od rozpoznania podano pacjentowi zalecaną dawkę HTIG? Ile jednostek w rzeczywistości otrzymał? Antytoksyna może zneutralizować tylko toksynę niezwiązaną z tkanką!
• Jakie objawy neurowegetatywne obserwowano? O ile wyprzedziły one typowe skurcze? Jak długo trwały napady?
• W którym dniu hospitalizacji odnotowano znaczącą poprawę stanu ogólnego chorego?

Autorzy nie zwrócili uwagi, czy tak spektakularnym zaburzeniom neurologicznym towarzyszyła gorączka oraz zaburzenia świadomości, co jest rzadkie w przebiegu tężca. Typowo napadowe, uogólnione, mimowolne, bolesne prężenia (toniczne) trwają 5–10 s. W opisanym przypadku normalizacja wyników badań dodatkowych w rzeczywistości dotyczyła tylko kinazy kreatyninowej, a z objawów neurowegetatywnych odnotowano jedynie częstoskurcz. 10-dniowy okres wylęgania choroby był dobrym czynnikiem prognostycznym, ponieważ krótszy czas (≥3 dni) wiąże się zwykle ze złym rokowaniem. Dziecko wypisano do domu po 14 dniach hospitalizacji, co potwierdza bardzo dobrą odpowiedź na zastosowane leczenie.

Co do przeglądu piśmiennictwa. Zebrano w nim ciekawe informacje, z których nie wyciągnięto wszystkich możliwych wniosków. Okazuje się, że ograniczona, usznopochodna postać tężca może wystąpić nawet u dzieci prawidłowo i całkowicie uodpornionych. Ciągły wyciek z ucha jest bowiem potencjalnym źródłem zakażenia. Rozwojowi beztlenowych pałeczek tężca sprzyja obecność martwej tkanki w uchu środkowym lub wyrostku sutkowatym w przewlekłym ropnym zapaleniu ucha środkowego.¹ Donoszono także, że C. tetani występuje w kanałach słuchowych u 20% żyjących pacjentów w obszarach tropikalnych.² Ta postać tężca, nazywana również tetanus cephalicus, jest definiowana jako szczękościsk i porażenie co najmniej jednego nerwu czaszkowego (twarzowy, gałkoruchowe i językowo-gardłowy). Mechanizm ograniczonego zasięgu paraliżu mięśni pod wpływem wydzielanej toksyny nie jest w pełni poznany. Okres inkubacji trwa 1–14 dni i w około 2/3 przypadków rozwija się tężec uogólniony.³ Innym, pewnie mało znanym, a wymienionym w tabeli miejscem wniknięcia była nadżerka błony śluzowej jamy ustnej u 16-miesięcznego dziecka.

W publikacji Nakubulwa i wsp. oraz Okidi i wsp. (p. tab.) jako miejsce wniknięcia C. tetani podano: „bez urazu” i „brak danych”. W obu przypadkach rozpoznano tężec noworodkowy (u 9- i 5-dniowego dziecka) z krótkim okresem wylęgania. U noworodków do zakażenia może dojść nawet w wyniku niesterylnego zaopatrzenia pępowiny. Objawy tężca noworodkowego (tetanus neonatorum), który jest następstwem zakażenia rany pępowinowej, różnią się od objawów tężca o typowym przebiegu, gdyż okres wylęgania jest skrócony do kilkunastu–kilkudziesięciu godzin. U noworodków chorych na tężec występuje wysoka gorączka i napady drgawek spastycznych z bezdechem. Dzieci nie mogą ssać z powodu skurczu mięśni ust (tzw. rybi pyszczek). Śmiertelność wynosi >90%. W Polsce ostatni przypadek tężca noworodka zarejestrowano w 1983 roku. Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że w 2018 roku (ostatni rok, dla którego dostępne są szacunki) z powodu tężca zmarło 25 000 noworodków, czyli o 88% mniej niż w 2000 roku, kiedy odnotowano 200 000 zgonów, oraz o 96% mniej niż w latach 80. XX wieku.⁴

W tabeli jako miejsce wniknięcia C. tetani wymieniono m.in. tungozę, inaczej tungiazę, co dla przeciętnego Czytelnika może być niejasne. Tungiaza jest pasożytniczym zarażeniem skóry wywołanym przez składającą jaja samicę pchły piaskowej (Tunga penetrans), znaną w innych krajach jako: Jigger (Wielka Brytania), Niguas (Meksyk) lub bub Kuti (Boliwia). Występowaniu choroby sprzyja chodzenie na boso, a rany i martwica naskórka stwarzają warunki do rozwoju tężca.

Co wiadomo o epidemiologii tężca w Polsce? W ostatniej (2021) analizie sytuacji epidemiologicznej tężca wskazano, że w 2019 roku zarejestrowano 17 zachorowań, a w 2018 roku 8. Ogólny współczynnik zapadalności wyniósł 0,044/100 000 mieszkańców i był większy niż w 2018 roku (0,021/100 000). Wszystkie zgłoszenia dotyczyły osób hospitalizowanych. Te nieliczne przypadki tężca w Polsce dotyczą głównie osób >60. roku życia. Można je powiązać z niedostateczną realizacją szczepień przypominających przeciwko tężcowi u dorosłych, a wręcz z jej brakiem.⁵ W 2021 i 2022 roku zgłoszono po 5 zachorowań na tężec. Według wcześniejszych danych w 1951 roku odnotowano 328 zachorowań na tężec i 308 zgonów z jego powodu, a w 1964 roku 321 zachorowań i 147 zgonów. Sytuacja epidemiologiczna poprawiła się w latach 1991–1999 – wówczas rocznie na tężec chorowało średnio 42 dorosłych, w 1999 roku zachorowało 21 osób, w latach 1997–1999 zapadalność zmniejszyła się do <0,1/100 000. Śmiertelność z powodu tężca w latach 1991–1998 wynosiła 30–50%. Wśród chorych nie było dzieci, przeważały osoby w wieku >60 lat, u których wrotami zakażenia były banalne skaleczenia, a nawet otarcia naskórka niewymagające porady lekarskiej, wskutek czego 90% chorych na tężec nie otrzymało surowicy ani szczepionki. W Polsce przeciwko tężcowi zaszczepiono prawie 100% populacji dzieci, co chroni je przed zachorowaniem (należy pamiętać, że w przypadku szczepień przeciwko tężcowi nie dochodzi do wytworzenia odporności populacyjnej, ponieważ tężec nie przenosi się między ludźmi – każdy odpowiada za siebie).⁶ Zagrożenie życia stanowi skurcz mięśni głośni (laryngospasmus), międzyżebrowych i przepony. Śmiertelność jest duża i odwrotnie proporcjonalna do długości okresu wylęgania. Pacjenci często umierają z powodu powikłań płucnych. Szczególnie złe rokowanie dotyczy noworodków oraz zakażeń o krótkim okresie wylęgania. Tężec połogowy po niesterylnym porodzie lub po poronieniu (niesterylnym przerwaniu ciąży) przebiega skrajnie ciężko.⁷

Podsumowując, w związku ze zwiększającą się liczbą osób niezaszczepionych przeciwko tężcowi, kwestią czasu i gotowości lekarzy jest rozpoznanie przypadków tężca u polskich dzieci. Zarodniki tężca występują powszechnie w ziemi, brudzie ulicznym oraz odchodach zwierząt domowych. Są one odporne na działanie ciepła i środków dezynfekujących. Realia zakażeń pałeczką tężca u dzieci odbiegają od standardowych wyobrażeń o nadepnięciu na zardzewiały gwóźdź w desce. Nawet u pacjentów prawidłowo zaszczepionych przeciwko tężcowi z typowymi objawami choroby (zaburzenia neurologiczne) nie można wykluczyć takiego rozpoznania.