Czy konieczne jest każdorazowe podpisanie zgody na szczepienie?

Czy pacjent (lub jego opiekun) przed szczepieniem obowiązkowym lub zalecanym powinien każdorazowo podpisać zgodę na jego wykonanie?

Zgodnie z wykładnią dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny przepisy dotyczące obowiązkowych szczepień ochronnych są przepisami szczególnymi w stosunku do tych wszystkich przepisów, które udzielenie świadczeń zdrowotnych uzależniają od zgody pacjenta (jego przedstawiciela ustawowego).¹ Obowiązek poddania się szczepieniu ochronnemu wynika bezpośrednio z przepisów prawa.² Oznacza to, że nie jest wymagane podpisanie zgody na wykonanie szczepienia obowiązkowego ani na przeprowadzenie badania kwalifikacyjnego poprzedzającego wykonanie takiego szczepienia – również sprzeciw pacjenta lub jego opiekuna prawnego nie wywołuje skutków prawnych.³ W dokumentacji medycznej lekarz zamieszcza informację o wyniku badania kwalifikacyjnego przed szczepieniem obowiązkowym – tzn. wydaniu opinii albo orzeczenia, od których można wnieść sprzeciw do Komisji Lekarskiej działającej przy Rzeczniku Praw Pacjenta.⁴

W przypadku zalecanego szczepienia ochronnego (nieobjętego obowiązkiem ustawowym) przed udzieleniem takiego świadczenia zdrowotnego niezbędne jest uzyskanie zgody pacjenta i/lub jego przedstawiciela ustawowego (gdy pacjent jest małoletni), lub opiekuna prawnego (w przypadku pacjentów ubezwłasnowolnionych). Tylko jeśli zabieg podania szczepionki stwarza u pacjenta zwiększone ryzyko, na przykład wystąpienia niepożądanego odczynu poszczepiennego, zgoda na szczepienie zalecane powinna zostać wyrażona w formie pisemnej (zgodę można także wyrazić za pośrednictwem Internetowego Konta Pacjenta w formie dokumentowej [autoryzacja oświadczenia woli przez ePUAP]). W przypadku zalecanych szczepień ochronnych pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy (opiekun prawny) zawsze mogą skorzystać z prawa sprzeciwu i odmówić poddania się takiemu świadczeniu zdrowotnemu. Przed podjęciem decyzji o udzieleniu zgody lub wyrażeniu sprzeciwu pacjent i/lub jego przedstawiciel ustawowy (opiekun prawny) powinni zostać w przystępny sposób poinformowani o stanie zdrowia pacjenta, w szczególności o związanych z wykonaniem szczepienia korzyściach, ryzyku zdrowotnym ich zaniechania oraz rokowaniu na przyszłość (np. schemat podawania dawek przypominających w celu utrzymania odporności).

Jednak zgoda na profilaktykę zdrowotną w postaci zalecanego szczepienia ochronnego nieobjętego obowiązkiem ustawowym nie zawsze musi mieć formę oświadczenia podpisanego przez pacjenta. W przypadku braku zwiększonego ryzyka zdrowotnego zgoda może być wyrażona w dowolnej formie – także ustnie lub w sposób dorozumiany (przez samo zachowanie się pacjenta, np. podanie ręki do szczepienia).

Zgodnie z orzecznictwem sądowym⁵ brak podpisania przez pacjenta dodatkowego oświadczenia w sprawie zgody na zabieg o zwiększonym ryzyku nie spowoduje nieważności zgody, skoro zgoda niewątpliwie była (np. potwierdzają ten fakt inne zgromadzone dokumenty, np. podpisany przez pacjenta formularz wstępnego wywiadu przesiewowego przed szczepieniem).