Odra nie daje o sobie zapomnieć

Skróty: MMR (measles mumps rubella vaccine) – skojarzona szczepionka przeciwko odrze, śwince i różyczce, PSO – Program Szczepień Ochronnych, SSPE (subacute sclerosing panencephalitis) – podostre stwardniające zapalenie mózgu, WHO – Światowa Organizacja Zdrowia

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) od wielu lat nadzoruje realizację strategii eliminacji odry na świecie,¹ ale mimo to choroba ta wciąż pozostaje poważnym zagrożeniem globalnym. Wirus jest regularnie przenoszony między państwami i kontynentami, a ogniska tej wysoce zaraźliwej choroby będą się pojawiać wszędzie tam, gdzie wirus znajdzie skupiska osób niezaszczepionych lub zaszczepionych niedostatecznie, zwłaszcza dzieci. Czy z powodu pogarszającej się sytuacji epidemiologicznej odry należy rozważyć w polskim Programie Szczepień Ochronnych (PSO) wcześniejsze podanie drugiej dawki szczepionki przeciwko odrze, śwince i różyczce (MMR)?

Odra nie daje o sobie zapomnieć

Epidemiologia na świecie

Odra występuje na całym świecie z różnym nasileniem epidemicznym. W 2024 roku na świecie odnotowano 359 521 przypadków odry. O ile w przeszłości na odrę chorowały dzieci, o tyle aktualnie zachorowania dotyczą również dorosłych. Szacuje się, że dorośli stanowią około 40% ogółu chorych.² Według analizy przeprowadzonej przez WHO i Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci (UNICEF) w 2024 roku w Regionie Europejskim zgłoszono 127 350 przypadków odry – 2-krotnie więcej niż w 2023 roku i najwięcej od 1997 roku. Dzieci <5. roku życia stanowiły >40% zgłoszonych przypadków w Regionie Europejskim obejmującym 53 kraje w Europie i Azji Środkowej. Ponad 50% zgłoszonych zachorowań wymagało hospitalizacji. Według wstępnych danych z 6 marca 2025 roku odnotowano łącznie 38 zgonów z powodu odry. W 2024 roku na Region Europejski przypadała 1/3 wszystkich przypadków odry na świecie. Tylko w 2023 roku 500 000 dzieci w całym Regionie nie otrzymało pierwszej dawki szczepionki zawierającej atenuowanego wirusa odry (MCV1), którą podaje się w ramach rutynowych szczepień.¹

Dane epidemiologiczne z krajów Unii Europejskiej/Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EU/EOG) dotyczące obciążenia chorobą wskazują, że liczba zachorowań na odrę znacznie się zwiększyła w 2024 roku – zgłoszono wówczas 35 362 przypadki, z których 25 436 potwierdzono laboratoryjne (72%). Ponadto zarejestrowano 23 zgony (22 w Rumunii, 1 w Irlandii).³ Dla porównania w 2023 roku liczba zachorowań na odrę była 9-krotnie mniejsza – 3965 (89% potwierdzonych laboratoryjnie), w tym 3 śmiertelne (wszystkie w Rumunii). W okresie od stycznia do sierpnia 2025 roku odnotowano 7149 zachorowań (74% potwierdzonych laboratoryjnie) i 6 zgonów (3 w Rumunii, 1 w Holandii, 2 we Francji).³

Również na kontynencie północnoamerykańskim obserwuje się zwiększenie zachorowalności na odrę. Według danych Centers for Disease Control and Prevention (CDC) w USA w 2024 roku zgłoszono 285 przypadków, natomiast od stycznia do 28 października 2025 roku potwierdzono kolejnych 1648 zachorowań (nie odnotowano zgonów).⁴ Niepokojącą sytuację epidemiologiczną odry obserwuje się również w Kanadzie. W 2024 roku zgłoszono tam 147 przypadków odry, a od stycznia do 27 października 2025 roku kolejnych 5109 przypadków oraz 2 zgony.⁵ Z najnowszych informacji przekazanych przez Public Health Agency of Canada (PHAC), rządową agencję wchodzącą w skład federalnego resortu zdrowia, wynika, że Kanada utraciła status kraju wolnego od zachorowań na odrę.⁶

Warto podkreślić, że wszystkie podejrzewane zachorowania na odrę wymagają potwierdzenia laboratoryjnego (oznaczenie swoistych przeciwciał w klasie IgM lub izolacja wirusa z materiału biologicznego), wykonanego lub ewentualnie potwierdzonego w referencyjnym laboratorium danego kraju. W Polsce funkcję tę pełni Laboratorium Zakładu Wirusologii Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH – Państwowego Instytutu Badawczego (NIZP PZH–PIB) w Warszawie. Laboratorium od wielu lat prowadzi bezpłatną serologiczną i molekularną diagnostykę zakażeń wirusami odry i różyczki, a także wirusologiczne badania próbek klinicznych.⁷

Epidemiologia w Polsce

Sytuację epidemiologiczną odry w Polsce w latach 2014–2024 przedstawiono na rycinach 1 i 2. Charakteryzuje się ona występowaniem niedużej liczby zachorowań – średnio 89 przypadków (zakres: 48–133) w latach 2014–2017 między epidemiami. Hospitalizacji wymagało średnio 63% chorych. Zwiększenie zachorowalności odnotowano w 2018 roku, zwłaszcza w ostatnim kwartale roku, gdy zgłoszono 359 przypadków. Było to skorelowane ze stopniowym zmniejszaniem się stanu zaszczepienia pierwszą i drugą dawką szczepionki skojarzonej przeciwko odrze, śwince i różyczce (MMR). W 2019 roku odnotowaliśmy epidemiczne zwiększenie liczby zachorowań na odrę – 1502 zachorowania, w tym 772 hospitalizacje, przy zaszczepieniu około 92% w ramach PSO – pierwszą dawkę MMR otrzymało 92,6% dzieci, natomiast drugą dawkę – 91,1%. Tak dużo zachorowań na odrę nie obserwowano w Polsce od wielu lat, a fakt ten należy wiązać ze zmniejszającym się stanem zaszczepienia populacji, wynikającym m.in. z działań środowiska antyszczepionkowego i w konsekwencji nagromadzeniem osób podatnych na zachorowanie (nieszczepionych lub nie w pełni zaszczepionych). Kolejne lata to okres pandemii COVID-19, w którym na skutek wprowadzenia restrykcji sanitarnych zgłaszano kilkanaście do kilkudziesięciu przypadków odry (p. ryc. 1) i obserwowano dalsze zmniejszanie się stanu zaszczepienia. W 2024 roku liczba zachorowań na odrę ponownie się zwiększyła – zarejestrowano 272 przypadki (zapadalność 0,72/100 000), przy czym prawie połowa chorych (49,3%) wymagała z tego powodu hospitalizacji. Natomiast w okresie po pandemii stan zaszczepienia się poprawił. Trend spadkowy został zahamowany i o ile pierwszą dawkę przyjęło 91,7% dzieci, o tyle drugą dawkę o 1 punkt procentowy więcej – 92,7%. Jeżeli poprawa stanu zaszczepienia dzieci pierwszą i drugą dawką MMR się utrzyma i osiągniemy odsetek zaszczepionych >95%, a następnie go utrzymamy przez kolejne lata przy dobrze działającym nadzorze epidemiologicznym, mamy szansę przerwać transmisję wirusa odry w populacji.

Do 31 października 2025 roku zgłoszono 73 zachorowania na odrę (zapadalność: 0,19/100 000 mieszkańców), co wskazuje na tendencję spadkową. Na zachorowanie na odrę najbardziej narażone są dzieci w wieku 1–4 lat i 5–9 lat oraz dorośli >30. roku życia (p. ryc. 2). Obserwacje te potwierdzają również dane z poprzednich lat.^8-10

Ryc. 1. Liczba zgłoszonych przypadków odry i odsetek osób zaszczepionych pierwszą (MMR1) i drugą (MMR2) dawką szczepionki skojarzonej przeciwko odrze, śwince i różyczce w latach 2014–2024 (oprac. na podstawie raportów NIZP PZH-BIP)

Ryc. 2. Zachorowania na odrę wg wieku w Polsce w 2022 i 2023 roku (oprac. na podstawie raportów NIZP PZH-BIP)

Powikłania odry

Odra nie jest łagodną chorobą wieku dziecięcego. Zachorowanie wiąże się z ryzykiem wielu, niestety również ciężkich powikłań, a nawet zgonu.

Powikłania odry można podzielić na 3 grupy:

1. ostre: biegunka i znaczne odwodnienie organizmu (80/1000 chorych), zapalenie ucha środkowego (70–90/1000), zapalenie płuc (10–60/1000), zapalenie mózgu (1/1000), drgawki (5/1000) i zgon (0,7–2/1000, a w krajach o niskich dochodach nawet 30–60/1000)²
2. późne:
   • podostre stwardniające zapalenie mózgu (SSPE)
   • amnezja immunologiczna po przebyciu odry
3. rzadkie: małopłytkowość, zapalenie krtani, tchawicy, rogówki, wątroby, wyrostka robaczkowego, jelita grubego, osierdzia, mięśnia sercowego, kłębuszków nerkowych.¹¹

Podostre stwardniające zapalenie mózgu

Względnie niedawno przeprowadzone badania wskazują, że SSPE jest znacznie częstsze niż dotychczas sądzono. SSPE to postępująca choroba degeneracyjna ośrodkowego układu nerwowego, przebiegająca w 3 etapach. W pierwszym stadium obserwuje się zmiany osobowości i pogorszenie wyników w szkole. W drugim stadium występują drgawki i zaburzenia motoryczne, a trzecie stadium obejmuje częste napady miokloniczne, dysfunkcje podwzgórza i zmniejszającą się aktywność korową. U większości chorych na SSPE (80%) w ciągu 1–3 lat od rozpoznania dochodzi do zgonu (p. także 11-letni chłopiec z objawami postępującej encefalopatii – przyp. red.). W SSPE objawy pojawiają się zazwyczaj 4–8 lat po zakażeniu wirusem odry. Jednak okres utajenia czasami trwa dłużej, bo nawet 10–20 lat. Diagnostyka laboratoryjna SSPE opiera się na stwierdzeniu przeciwciał przeciwko wirusowi odry w płynie mózgowo-rdzeniowym lub antygenu wirusa odry, lub ciałek wtrętowych w tkance mózgowej. Przed wprowadzeniem szczepionek przeciwko odrze częstość SSPE szacowano na 1–4 przypadki na 100 000 chorych na odrę, natomiast po wprowadzeniu szczepionek do powszechnego stosowania częstość tego powikłania znacznie się zmniejszyła. Należy podkreślić, że SSPE nie występuje u osób szczepionych przeciwko odrze.^2,12 Niestety dzieci, które zachorowały na odrę do 2. roku życia, obciążone są większym ryzykiem SSPE niż starsze dzieci i dorośli (u dzieci, które zachorowały na odrę przed ukończeniem 1. rż. częstość SSPE sięga nawet 1/600 chorych).² Większą zachorowalność na SSPE w ogóle oraz u małych dzieci potwierdzono w badaniach prowadzonych pod kierunkiem prof. Jamesa Cherrego. Wykazano w nich, że u dzieci <5. roku życia ryzyko to wynosi 1/1367, a u niemowląt 1/609. W innym badaniu przeprowadzonym w Niemczech wskaźnik SSPE wynosił 1/1700 przypadków odry, podobnie jak w badaniu przeprowadzonym w Anglii i Walii w latach 1970–1989.^2,12

Amnezja immunologiczna

Odra prowadzi również do wieloletniego osłabienia układu immunologicznego. Coraz więcej danych sugeruje, że wirus odry może również wymazywać część pamięci immunologicznej organizmu związanej z odpornością, zwiększając ryzyko zakażeń w przyszłości u osób, które przechorowały odrę. Wieloletnie badania zespołów badawczych z USA i Holandii wskazują, że przechorowanie odry wpływa negatywnie na układ immunologiczny w kilku kolejnych latach. Wirus odry powoduje długotrwałą immunosupresję spowodowaną zaburzeniem i utratą pamięci immunologicznej limfocytów B i T. Badacze oceniają, że osłabia działanie układu immunologicznego przez okres około 3 lat, zwiększając ryzyko zakażenia innymi drobnoustrojami. Oznacza to, że >82 000 osób, które zachorowały na odrę w regionie Europejskim WHO w 2018 roku, wciąż może być narażonych na negatywne skutki tej choroby. Wirus odry niszczy wyspecjalizowane komórki pamięci immunologicznej, dzięki którym organizm szybciej zwalcza atak drobnoustrojów, z którymi się wcześniej zetknął na skutek przechorowania lub szczepienia. Mechanizm ten sprawia, że organizm jest narażony na znacznie cięższe zachorowania oraz powikłania chorób zakaźnych. Wyniki badań opublikowanych w 2015 roku w czasopiśmie „Science” wskazują, że umieralność z powodu innych chorób zakaźnych w krajach o wysokich dochodach jest ściśle powiązana z okresem 3 lat po przechorowaniu odry. W 2018 roku zidentyfikowano określone elementy układu odpornościowego, które zostają uszkodzone w wyniku przebycia odry. Naukowcy badali niezaszczepione dzieci, które chorowały na odrę, w holenderskiej ortodoksyjnej społeczności protestanckiej, gdzie ogniska epidemiczne odry występowały częściej niż w innych regionach w Holandii. Badacze odkryli, że w organizmie dziecka, które przechorowało odrę, było mniej limfocytów B. Ich układ immunologiczny wykazywał oznaki „zapomnienia” opisane w badaniu z 2015 roku.¹³

Mimo że zachorowaniom na odrę można zapobiegać za pomocą szczepień, to nadal pozostaje ona chorobą endemiczną i epidemiczną zarówno w krajach o niskich, jak i wysokich dochodach.¹²

Co jest nie tak ze szczepieniami przeciwko odrze?

Szczepionka przeciwko odrze charakteryzuje się bardzo dobrą skutecznością – 98–99% po podaniu 2 dawek i 95% po podaniu 1 dawki. Mamy również >50-letnie doświadczenie w jej stosowaniu na całym świecie. Zatem dlaczego wciąż nie udało się wyeliminować tej choroby, skoro dysponujemy tak skutecznym narzędziem profilaktycznym?

W Polsce szczepionka przeciwko odrze dostępna jest od 1975 roku. Początkowo szczepienie realizowano preparatem monowalentnym, a od 2004 roku szczepionką MMR.¹⁴ Zaszczepienie >95% populacji danej społeczności przerywa transmisję wirusa i większość osób jest chroniona dzięki odporności zbiorowiskowej. Niestety odsetek zaszczepionych dzieci w wieku przedszkolnym w USA zmniejszył się z 95,2% w roku szkolnym 2019–2020 do 92,7% w roku szkolnym 2023–2024. Może się wydawać, że to procentowe zmniejszenie jest małe, ale naraziło około 280 000 (!) dzieci w wieku przedszkolnym na zachorowanie na odrę.⁴ W Kanadzie wśród 5109 chorych na odrę większość (88%) stanowiły osoby nieszczepione, 2% osób było zaszczepionych 1 dawką, a ≥2 dawkami jedynie 5%.⁵ W krajach EU/EOG stan zaszczepienia również jest niezadowalający. W latach 2019–2024 (z wyłączeniem Wielkiej Brytanii) stan zaszczepienia stopniowo się zmniejszał: z 94,9% do 93,8% dla MCV1 oraz z 89,7% do 87,8% dla MCV2.¹⁵ Analiza stanu zaszczepienia w Polsce (p. ryc. 1) wskazuje, że w latach 2015–2021 dla MCV1 zmniejszył się z 96,3% do 90,8%. W 2022 roku odnotowano zahamowanie tego trendu, ze zwiększeniem stanu zaszczepienia w latach 2023–2024 do 91,8% i 91,7%. Z kolei stan zaszczepienia MCV2 zmniejszyła się z 94,1% w 2015 roku do zaledwie 85,6% w 2021 roku i 86,1% w 2022 roku. W 2023 roku stan zaszczepienia zwiększył się do 92,7%.⁸

Zgodnie z polskim PSO rutynowe szczepienie dzieci przeciwko odrze obejmuje podanie 2 dawek MMR – pierwszej w 13.–15. miesiącu życia, a drugiej w 6. roku życia (przed rozpoczęciem nauki w szkole).¹⁴ Kalendarze szczepień przeciwko odrze, zwłaszcza w odniesieniu do terminu podania drugiej dawki, różnią się między krajami. W USA drugą dawkę MMR podaje się dzieciom w wieku 4–6 lat, w Kanadzie już w 18. miesiącu życia (najpóźniej przed pójściem do szkoły). W krajach UE/EOG termin podania drugiej dawki również jest zróżnicowany. W niektórych krajach podaje się drugą dawkę MMR już w 2. roku życia (np. Austria, Francja, Niemcy), w kilku innych w 3.–4. roku życia (np. Cypr, Dania, Grecja, Holandia, Słowacja, Hiszpania).¹⁶

Zgodnie z zaleceniami osobom w wieku ≥12 miesięcy drugą dawkę szczepionki MMR można podać już ≥4 tygodnie po pierwszej. Prof. James Cherry, amerykański pediatria i specjalista chorób zakaźnych, zajmujący się m.in. krztuścem i odrą, jest zwolennikiem, aby drugą dawkę MMR podać już 4–6 tygodni po pierwszej dawce. Uważa, że podanie drugiej dawki dopiero w wieku 4–6 lat naraża około 800 000 dzieci (200 000 rocznie) na zachorowania na odrę.¹⁴ To dane dla USA. W Polsce teoretycznie można przyspieszyć podanie drugiej dawki MMR (p. Kiedy rozważyć szczepienie MMR przed ukończeniem 12. miesiąca życia? – przyp. red.). Uzasadnieniem takiego postępowania może być aktualna sytuacja epidemiologiczna odry – najwięcej zachorowań dotyczy dzieci wieku 1–9 lat, podobnie jak w całej UE/EOG.¹⁷ Taką decyzję na poziomie populacyjnym musi jednak poprzedzać dogłębna analiza epidemiologiczna oraz dyskusja ekspertów uwzględniająca analizę korzyści. Aktualnie w razie wystąpienia ognisk zachorowań na odrę – niezależnie od wieku – stosuje się szczepienia poekspozycyjne. Szczepionkę MMR należy wówczas podać osobie nieuodpornionej w ciągu 72 h po kontakcie z chorym na odrę. Takie postępowanie zmniejsza ryzyko zachorowania, a jeśli choroba się rozwinie, to ma łagodniejszy przebieg. Szczepionki nie wolno jednak podawać osobom z przeciwwskazaniami (wiek <9 mies., ciąża, niedobór odporności, ciężka reakcja nadwrażliwości na jakikolwiek składnik szczepionki lub substancję pomocniczą).² Dzieci, które nie mają przeciwciał przeciwko odrze, nie powinny podróżować do obszarów zwiększonego ryzyka zachorowania na odrę.

Podsumowanie

Odra nadal stanowi zagrożenie dla zdrowia publicznego. Dopóki stan zaszczepienia populacji będzie wynosił <95% dla MCV1 i MCV2, nie uda się wyeliminować tej choroby. Zgodnie ze strategią WHO, poza dużym odsetkiem zaszczepionych osób potrzebne są także stały nadzór epidemiologiczny nad odrą oraz wykonywanie badań laboratoryjnych u każdego pacjenta z podejrzeniem tej choroby. Zmiana w PSO polegająca na wcześniejszym podaniu drugiej dawki MMR pozostaje kwestią otwartą. Eksperci powinni ją omówić na podstawie szczegółowych danych epidemiologicznych.