Opracowała: Małgorzata Ściubisz
Zespół ekspertów European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC) przeprowadził przegląd systematyczny piśmiennictwa z metaanalizą, w którym oceniono, czy szczepienie przeciwko COVID-19 zmniejsza ryzyko long-COVID-19 oraz skraca czas utrzymywania się jego objawów.
Przeszukano 5 elektronicznych baz publikacji medycznych (EMBASE, MEDLINE, PubMed, MEDLINE In-Process and the Cochrane Database of Systematic Reviews) za okres do sierpnia 2024 roku. Dodatkowo dokonano przeglądu piśmiennictwa uwzględnionego m.in. w dotychczas opublikowanych przeglądach systematycznych, stronach internetowych wybranych organizacji oraz indeksowanego w wyszukiwarce Scholar Google. Analizę przeprowadzono zgodnie z wytycznymi Cochrane Rapid Reviews Methods Group. Kwalifikowano badania, które m.in.: (1) stosowały ujednoliconą definicję long-COVID-19 (inaczej stan po COVID-19 [post-COVID-19 condition]) zaproponowaną przez WHO (stan, który występuje u osób z prawdopodobnym lub potwierdzonym zakażeniem SARS-CoV-2 [zwykle 3 mies. od zachorowania], utrzymuje się przez ≥2 miesiące i nie można go wyjaśnić w inny sposób; do typowych objawów należą: zmęczenie, duszność, zaburzenia funkcji poznawczych i inne, które mają wpływ na codzienne funkcjonowanie; objawy mogą się pojawiać na nowo po początkowym wyzdrowieniu z ostrej postaci COVID-19 lub utrzymywać się po chorobie, z czasem mogą również zmieniać nasilenie lub nawracać), (2) przeprowadzono w krajach europejskim lub innych regionach o podobnych warunkach, (3) dotyczyły szczepionek przeciwko COVID-19 zarejestrowanych przez Europejską Agencję Leków, (4) porównywały skuteczność pełnego schematu szczepienia wykonanego przed zakażeniem SARS-CoV-2 z brakiem szczepienia, (5) opierały się na metodyce badania kohortowego, kliniczno-kontrolnego lub analitycznego badania przekrojowego. Jakość poszczególnych badań w zależności od ich metodyki oceniono za pomocą Newcastle-Ottawa scale oraz kryteriów Joanna Briggs Institute.
Ostatecznie w przeglądzie uwzględniono 11 badań oceniających skuteczność szczepienia przeciwko COVID-19 w zapobieganiu long-COVID-19 oraz 1 badanie oceniające wpływ szczepienia na czas utrzymywania się jego objawów, które obejmowały łączoną populację 94 834 osób, głównie dorosłych (tylko 1 badanie dotyczyło dzieci), w tym 10 638 zaszczepionych przeciwko COVID-19 i 70 633 nieszczepionych. Okres obserwacji wynosił 7–39 miesięcy. Do szczepienia przeciwko COVID-19 stosowano głównie preparaty mRNA (Comirnaty, Spikevax), rzadziej wektorowe (Vaxzervia lub Jcovden) lub szczepionkę inaktywowaną (CoronaVac). Charakterystykę badań obserwacyjnych z grupą kontrolną zakwalifikowanych do przeglądu oraz ich najważniejsze wyniki przedstawiono w tabeli.
Kryteria kwalifikacji do metaanalizy spełniły 4 badania (3 kohortowe oraz 1 przekrojowe analityczne) o małym ryzyku błędów systematycznych, obejmujące populację dorosłych, w których oceniono wpływ szczepienia przeciwko COVID-19 w pełnym schemacie, w porównaniu z brakiem szczepienia, na ryzyko long-COVID-19 (zgodne z definicją WHO). Wykazano, że szczepienie przeciwko COVID-19 w pełnym schemacie wykonane przed zakażeniem, w porównaniu z brakiem szczepienia, może zmniejszyć ryzyko long-COVID-19 o 27% (OR: 0,73 [95% CI: 0,62–0,85]).
Nie zidentyfikowano badań oceniających czas utrzymywania się objawów long-COVID-19. Tylko w 1 badaniu (Ranucci i wsp., 2023) obejmującym populację dorosłych hospitalizowanych oceniono utrzymywanie się objawów long-COVID-19 w 12. i 18. miesiącu po wypisaniu pacjentów ze szpitala do domu. Korzystny efekt odnotowano wobec czasu utrzymywania się objawów fizycznych (zmęczenie, gorączka, kaszel lub duszność), ale nie psychicznych (stany lękowe, depresja, pogorszenia pamięci lub tzw. mgła mózgowa). Jednak wyniki te należy interpretować ostrożnie, ponieważ liczebność analizowanej populacji była bardzo mała.
Autorzy przeglądu wyciągnęli wniosek, że w ogólnej populacji dorosłych chorych na COVID-19 o różnym nasileniu szczepienie przeciwko COVID-19 w pełnym schemacie wykonane przed zakażeniem, w porównaniu z brakiem szczepienia, może zmniejszyć ryzyko long-COVID-19. Niestety, z uwagi na brak danych, podobnego wniosku nie można wyciągnąć dla populacji dorosłych z niedoborem odporności lub dzieci i młodzieży.
| Tabela. Podsumowanie badań obserwacyjnych z grupą kontrolną zakwalifikowanych do przeglądu systematycznego piśmiennictwa | ||||
|---|---|---|---|---|
| Autor, rok publikacji (kraj)a | Metodyka | Populacja | Efekt (95% CI)b | Ryzyko błędów systematycznych |
| ryzyko long-COVID-19 | ||||
| Ayoubkhani i wsp., 2022 (UK) | kohortowe z retrospektywnym zbieraniem danych | dorośli szczepieni (n=3090) i nieszczepieni (n=3090), którzy zachorowali na COVID-19 o różnym nasileniu | aOR: 0,59 (0,5–0,69) | małe |
| Ioannou i wsp., 2022 (USA) | kohortowe z retrospektywnym zbieraniem danych | dorośli szczepieni (n=2447) i nieszczepieni (n=58 693), którzy zachorowali na COVID-19 o różnym nasileniu | aOR: 0,78 (0,68–0,90) | małe |
| Babicki i wsp., 2024 (Polska) | kohortowe z retrospektywnym zbieraniem danych | dorośli szczepieni (n=1590) i nieszczepieni (n=376), którzy zachorowali na COVID-19 o różnym nasileniu | aOR: 0,88 (0,69–1,14) | małe |
| Degli Antoni i wsp., 2024 (Włochy) | kohortowe z retrospektywnym zbieraniem danych | dorośli zakażeni HIV szczepieni (n=145) i nieszczepieni (n=236), którzy zachorowali na COVID-19 o różnym nasileniu | aOR: 0,92 (0,6–1,42) | małe |
| MacCallum-Bridges i wsp., 2024 (USA) | kohortowe z prospektywnym zbieraniem danych | dorośli szczepieni (n=1311) i nieszczepieni (n=2595), którzy zachorowali na COVID-19 o różnym nasileniu | aOR: 0,43 (0,34–0,54) | małe |
| Petrakis i wsp, 2024 (Grecja) | kohortowe z prospektywnym zbieraniem danych | dorośli szczepieni (n=523) i nieszczepieni (n=288), którzy zachorowali na COVID-19 wymagającą hospitalizacji | aOR: 0,67 (0,35–0,99) | małe |
| Brunvoll i wsp., 2023 (Norwegia) | kohortowe z prospektywnym zbieraniem danych | dorośli szczepieni (n=360) i nieszczepieni (n=1060), którzy zachorowali na COVID-19 o różnym nasileniu | wyniki niejednoznaczne: pogorszenie pamięci – aOR: 1,91 (1,07–3,34) duszność – aOR: 1,48 (0,77–2,85) zmęczenie – aOR: 0,90 (0,56–1,43) pogorszenie koncentracji – aOR: 1,23 (0,72–2,1) | umiarkowane |
| Villa i wsp., 2024 (Włochy) | kohortowe z retrospektywnym zbieraniem danych | dorośli z niedoborem odporności szczepieni (n=119) i nieszczepieni (n=43), którzy zachorowali na COVID-19 o różnym nasileniu | 3 dawki szczepionki: OR: 0,74 (0,33–1,63) 4 dawki szczepionki: 0,55 (0,20–1,48) | duże |
| Babicki i wsp., 2023 (Polska) | kohortowe z retrospektywnym zbieraniem danych | dorośli szczepieni (n=75) i nieszczepieni (n=136), którzy zachorowali na COVID-19 o różnym nasileniu | wielkość efektu: 0,022 | duże |
| Morello i wsp., 2023 (Włochy) | kohortowe z prospektywnym zbieraniem danych | dzieci i młodzież w wieku 5–18 lat szczepieni (n=158) i nieszczepieni, którzy zachorowali na COVID-19 o różnym nasileniu | w wieku 5–11 lat – OR: 0,6 (0,33–1,11) w wieku 12–18 lat – 1,4 (0,81–2,43) | duże |
| Perlis i wsp., 2022 (USA) | przekrojowe analityczne | dorośli szczepieni (n=2243) i nieszczepieni (n= 13 434), którzy zachorowali na COVID-19 o różnym nasileniu | aOR: 0,72 (0,6–0,86) | małe |
| ryzyko long-COVID-19 i czas utrzymywania się jego objawów | ||||
| Ranucci i wsp., 2023 (Włochy) | kohortowe z prospektywnym zbieraniem danych | dorośli szczepieni (n=25) i nieszczepieni (n=96), którzy zachorowali na COVID-19 wymagającą hospitalizacji | objawy fizyczne otrzymujące się 12–18 mies. – aOR: 0,30 (0,16–0,56) objawy psychiczne otrzymujące się 12–18 mies. – aOR: 0,21 (0,11–0,39) | małe |
| a 1) Ayoubkhani D. i wsp.: Risk of Long COVID in people infected with severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 After 2 doses of a coronavirus disease 2019 vaccine: community-based, matched cohort study. Open Forum Infect. Dis., 2022 9:ofac464; 2) Babicki M. i wsp.: The course of COVID-19 and long COVID: identifying risk factors among patients suffering from the disease before and during the omicron-dominant period. Pathogens, 2024; 13: 267; 3) Babicki M. i wsp.: Do COVID19 vaccinations affect the most common post-COVID symptoms? Initial data from the STOP-COVID register12-month follow-up. Viruses, 2023; 15; 4) Degli Antoni M. i wsp.: Long-term symptoms after SARS-CoV-2 infection in a cohort of people living with HIV. Infection, 2024; 5) Ioannou G.N. i wsp.: Rates and factors associated with documentation of diagnostic codes for long COVID in the national veterans affairs health care system. JAMA Netw. Open, 2022; 5: E2224359; 6) Villa A. i wsp.: High prevalence of Long COVID in common variable immunodeficiency: an Italian multicentric study. J. Clin. Immunol., 2024; 44: 59; 7) Brunvoll S.H. i wsp.: Post-acute symptoms 3- 15 months after COVID-19 among unvaccinated and vaccinated individuals with a breakthrough infection. Int. J. Infect. Dis., 2023; 126: 10–13; 8) Ranucci M. i wsp.: The very long COVID: persistence of symptoms after 12–18 months from the onset of infection and hospitalization. J. Clin. Med., 2023; 12; 9) Morello R. i wsp.: Risk factors for post-COVID-19 condition (Long Covid) in children: a prospective cohort study. eClinicalMedicine, 2023; 59; 10) Petrakis V. i wsp.: The prevalence of long COVID-19 syndrome in hospitalized patients with COVID-19 pneumonia. Infez. Med., 2024; 32: 202–212; 11) MacCallum-Bridges C. i wsp.: The impact of COVID-19 vaccination prior to SARS-CoV-2 infection on prevalence of long COVID among a population-based probability sample of Michiganders, 2020-2022. Ann. Epidemiol., 2024: 17–24; 12) Perlis R.H. i wsp.: Prevalence and correlates of long COVID symptoms among US adults. JAMA Netw. Open, 2022 ;5:e2238804 b pogrubioną czcionką zaznaczono wyniki istotne statystycznie aOR – iloraz szans skorygowany o znane czynniki zakłócające, CI – przedział ufności, HR – hazard względny, OR – iloraz szans | ||||
