Szczepienie dzieci
Badanie kwalifikacyjne w celu wykluczenia przeciwwskazań do szczepienia ochronnego u dzieci i młodzieży przeprowadza lekarz (w przypadku szczepień obowiązkowych)1 lub felczer, a od 1 stycznia 2025 r. także pielęgniarka i położna u dzieci powyżej 9. roku życia (w przypadku szczepień zalecanych oraz szczepień przeciw COVID-19)2 posiadający kwalifikacje określone w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 roku w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 2077), czyli którzy odbyli w ramach doskonalenia zawodowego kurs lub szkolenie w zakresie szczepień ochronnych i uzyskali dokument potwierdzający ukończenie tego kursu lub szkolenia, lub w przypadku których ramowy program ich kształcenia podyplomowego obejmował problematykę szczepień ochronnych na podstawie przepisów o zawodach lekarza i lekarza dentysty, przepisów o zawodach pielęgniarki i położnej.
Granicą kompetencji pielęgniarek i położnych w przypadku szczepień u dzieci jest:
- wiek pacjenta oraz
- rodzaj szczepienia (tylko zalecane).
Pielęgniarki i położne nie mogą przeprowadzać badań kwalifikacyjnych w celu wykluczenia przeciwwskazań do wykonania zalecanych szczepień ochronnych u noworodków, niemowląt i dzieci do 9. roku życia.
Wprowadzone z dniem 1 stycznia 2025 roku nowe kompetencje pielęgniarek i położnych nie obejmują kwalifikacji do szczepień obowiązkowych u dzieci3, ponieważ bez zmian legislacyjnych pozostawiono przepisy o obowiązkowych szczepieniach ochronnych4 w których utrzymano konieczność wykonania lekarskiego badania kwalifikacyjnego w celu wykluczenia przeciwwskazań do wykonania obowiązkowego szczepienia ochronnego.5
Nowelizacja przepisów ustawy od 1 stycznia 2025 roku otwiera możliwość kwalifikacji do szczepień zalecanych przez położne bez względu na płeć dziecka, a więc nie tylko u dziewczynek, lecz także u chłopców powyżej 9. roku życia.6
Do podania szczepionki u dzieci uprawnione są osoby7:
- posiadające wymagane kwalifikacje zawodowe: lekarze lub felczerzy, pielęgniarki, położne, higienistki szkolne i ratownicy medyczni
oraz - posiadające kwalifikacje określone w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 roku w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 2077), czyli które odbyły w ramach doskonalenia zawodowego kurs lub szkolenie w zakresie szczepień ochronnych i uzyskały dokument potwierdzający ukończenie tego kursu lub szkolenia, lub w przypadku której ramowy program ich kształcenia podyplomowego obejmował problematykę szczepień ochronnych na podstawie przepisów o zawodach lekarza i lekarza dentysty, przepisów o zawodach pielęgniarki i położnej oraz przepisów o zawodzie ratownika medycznego oraz samorządzie ratowników medycznych, a w przypadku felczera i higienistki szkolnej – które uzyskały dokument potwierdzający ukończenie tego kursu lub szkolenia.
Powyższe zasady dotyczące przeprowadzania szczepienia ochronnego (podania szczepionki) i badania kwalifikacyjnego obowiązują również w przypadku szczepień realizowanych w ramach programu powszechnego (aktualnie nie przewidziano wyjątków ustawowych od ogólnych zasad).8
Szczepień u dzieci i młodzieży do 18. roku życia nie mogą przeprowadzać lekarze dentyści, fizjoterapeuci, diagności laboratoryjni ani farmaceuci.
Przeprowadzanie szczepień bez wymaganych kwalifikacji skutkuje odpowiedzialnością prawną nawet w sytuacji, gdy pacjent nie dozna z tego powodu żadnego uszczerbku – zagrożone jest karą grzywny9 i stanowi przewinienie zawodowe.
Szczepienie dorosłych
Od 1 października 2023 roku w przypadku szczepień zalecanych (nie tylko przeciwko grypie) oraz przeciwko COVID-19 badanie kwalifikacyjne osoby dorosłej przed tym szczepieniem może przeprowadzić oprócz lekarza lub felczera także lekarz dentysta, pielęgniarka, położna, ratownik medyczny, fizjoterapeuta, diagnosta laboratoryjny lub farmaceuta.10
Osoby uprawnione do badania kwalifikacyjnego pacjentów przed szczepieniem zalecanym powinny posiadać kwalifikacje określone w przepisach rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 roku w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 2077), a w przypadku farmaceutów – w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2022 r. w sprawie kursów kwalifikacyjnych dla farmaceutów ( tekst jedn.: Dz. U. z 2025 r., poz. 563) lub ukończyć kurs teoretyczny i praktyczny do szczepień, którego program został zatwierdzony przez Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego.11
Ze względu na rodzaj szczepienia, badanie kwalifikacyjne osoby dorosłej do szczepienia obowiązkowego (innego niż przeciwko COVID-19), realizowanego po osiągnięciu pełnoletniości, może przeprowadzić tylko lekarz12 – w tym przypadku kwalifikacji nie może przeprowadzić felczer, lekarz dentysta, pielęgniarka, położna, ratownik medyczny, fizjoterapeuta, diagnosta laboratoryjny lub farmaceuta. Dotyczy to w szczególności szczepień obowiązkowych realizowanych u pełnoletnich pacjentów do ukończenia 19. roku życia, obowiązkowych szczepień u osób chorych przewlekle i z grup ryzyka, obowiązkowych szczepień poekspozycyjnych lub obowiązkowych szczepień pracowniczych.
Wprowadzone z dniem 1 stycznia 2025 r. nowe kompetencje pielęgniarek i położnych nie obejmują kwalifikacji do szczepień obowiązkowych u dorosłych pacjentów13, ponieważ bez zmian legislacyjnych pozostawiono przepisy o obowiązkowych szczepieniach ochronnych14 w których utrzymano konieczność wykonania lekarskiego badania kwalifikacyjnego w celu wykluczenia przeciwwskazań do wykonania obowiązkowego szczepienia ochronnego.15
Lekarz przeprowadza badanie kwalifikacyjne osoby dorosłej do szczepienia obowiązkowego, jeżeli ramowy program jego kształcenia podyplomowego prowadzonego na podstawie przepisów ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty – obejmował problematykę szczepień ochronnych lub odbył w ramach doskonalenia zawodowego kurs lub szkolenie w zakresie szczepień ochronnych, a po przeszkoleniu zyskał dokument potwierdzający ukończenie tego kursu lub szkolenia16.
Szczegółowe programy specjalizacji w poszczególnych dziedzinach medycyny obejmujące problematykę szczepień ochronnych, w tym archiwalne programy specjalizacji dostępne są na stronie Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego.17
Obecnie program stażu podyplomowego lekarza obejmuje m.in. poznanie kalendarza szczepień, zasad stosowania szczepionek i surowic, znajomość niepożądanych reakcji poszczepiennych i przeciwwskazań do szczepień (program stażu cząstkowego z zakresu pediatrii) oraz opanowanie umiejętności i czynności przeprowadzania szczepień ochronnych, zgodnie z kalendarzem szczepień (program stażu cząstkowego z zakresu medycyny rodzinnej). W nowym programie stażu podyplomowego lekarza obowiązującym od 1 marca 2023 r. dodano odrębny „Program szkolenia w zakresie profilaktyki dotyczącej szczepień ochronnych” (pkt XB). Szkolenie z profilaktyki dotyczącej szczepień ochronnych kończy się złożeniem sprawdzianu w terminie określonym w indywidualnym harmonogramie realizacji stażu podyplomowego. Zaliczenie szkolenia jest dokumentowane odpowiednim wpisem w EKSP (elektronicznej karcie stażu podyplomowego lekarza).18
Od 1 października 2023 roku19 zalecane szczepienie ochronne (nie tylko przeciwko grypie) u osoby dorosłej oraz szczepienie przeciwko COVID-19 przeprowadza (podaje szczepionkę) lekarz, lekarz dentysta, felczer, pielęgniarka, położna, higienistka szkolna, ratownik medyczny, fizjoterapeuta, diagnosta laboratoryjny albo farmaceuta posiadający kwalifikacje określone w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 roku w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 2077), jeżeli odbyli w ramach doskonalenia zawodowego kurs lub szkolenie w zakresie szczepień ochronnych i uzyskali dokument potwierdzający ukończenie tego kursu lub szkolenia, lub ramowy program ich kształcenia podyplomowego obejmował problematykę szczepień ochronnych na podstawie przepisów o zawodach lekarza i lekarza dentysty, przepisów o zawodach pielęgniarki i położnej oraz przepisów o zawodzie ratownika medycznego oraz samorządzie ratowników medycznych, a w przypadku felczera i higienistki szkolnej uzyskał dokument potwierdzający ukończenie tego kursu lub szkolenia, albo uzyskał dokument potwierdzający ukończenie następującego szkolenia:
- teoretycznego w zakresie przeprowadzania badania kwalifikacyjnego w celu wykluczenia przeciwwskazań do wykonania szczepienia przeciwko COVID-19, dostępnego na platformie e-learningowej Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego oraz
- praktycznego, którego program zatwierdziło Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, obejmującego naukę podania szczepionki w postaci iniekcji domięśniowej oraz podjęcia działań w przypadku wystąpienia nagłej reakcji alergicznej lub innego stanu zagrożenia życia pacjenta następującego bezpośrednio po przeprowadzeniu szczepienia, realizowanego w warunkach symulowanych w Centrum Medycznym Kształcenia Podyplomowego lub uczelni prowadzącej kształcenie na kierunku lekarskim albo
- kursu kwalifikacyjnego, o którym mowa w art. 44 pkt 2 ustawy z dnia 10 grudnia 2020 roku o zawodzie farmaceuty (tekst jen.: Dz. U. z 2024 r., poz. 676), obejmującego problematykę w zakresie:
a) przeprowadzania badania kwalifikacyjnego w celu wykluczenia przeciwwskazań do wykonania szczepienia przeciwko COVID-19 oraz wykonywania szczepienia przeciwko COVID-19,
b) przeprowadzania badania kwalifikacyjnego w celu wykluczenia u osoby dorosłej przeciwwskazań do wykonania szczepienia zalecanego wskazanego w wykazie, o którym mowa w przepisach rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 roku w sprawie wykazu zalecanych szczepień ochronnych oraz Międzynarodowej Książeczki Szczepień (Dz. U. z 2023 r., poz. 2056) oraz wykonywania u osoby dorosłej szczepienia.
Od 1 października 2023 roku nie są już honorowane uprawnienia do przeprowadzania szczepień ochronnych nabyte na podstawie 6-miesięcznej praktyki w zakresie przeprowadzania szczepień ochronnych.
Obowiązuje zasada, zgodnie z którą farmaceuta może przeprowadzić zalecane szczepienie ochronne oraz szczepienie przeciwko COVID-19 u osób dorosłych, tylko jeżeli samodzielnie dokonał kwalifikacji pacjenta podlegającego zaszczepieniu albo takiej kwalifikacji dokonał lekarz, felczer, lekarz dentysta i wystawił on receptę na szczepionkę. Farmaceuta nie może więc szczepić osób dorosłych, których do szczepienia zakwalifikowali: pielęgniarka, położna, ratownik medyczny, fizjoterapeuta lub diagnosta laboratoryjny.20
Na podstawie art. 19 ust. 6 ustawy do przeprowadzania zalecanych szczepień ochronnych oraz szczepień przeciwko COVID-19 stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące 24-godzinnej ważności badania kwalifikacyjnego przed szczepieniem. Jeśli badanie kwalifikacyjne dotyczy szczepienia zalecanego, nie ma obowiązku kierowania pacjenta na konsultację specjalistyczną w przypadku podstaw do długotrwałego odroczenia szczepienia.
Przypisy:
1. Art. 17 ust. 2 i 4 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 924, dalej w skrócie jako ustawa).2. Art. 19 ust. 5a ustawy.
3. Zgodnie z art. 19 ust. 5a pkt 1) ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2024 r. poz. 924 z późn. zm.)
4. Art. 17 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2024 r. poz. 924 z późn. zm.)
5. Zob. wniosek inicjujący zmiany w tej sprawie NRPiP, dostęp: https://legislacja.rcl.gov.pl/docs//2/12384001/13051788/13051790/dokument679831.pdf
6. Uzasadnienie projektu ustawy (s. 8-9), dostęp: https://orka.sejm.gov.pl/Druki10ka.nsf/0/C55B66483019A244C1258BC600492B34/%24File/757-uzasadnienie.docx; a także opinia merytoryczna Biura Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji do druku sejmowego nr 757 (s. 6-7), dostęp: https://orka.sejm.gov.pl/rexdomk10.nsf/0/7D346A2AF4C3F63BC1258BC7003D06EB/%24File/i2396-24.pdf
7. Art. 17 ust. 6 ustawy.
8. Z dniem 1 lipca 2023 r. odwołano stan zagrożenia epidemicznego wskutek czego nie stosujemy już art. 21c ustawy, którego zastosowanie jest ograniczone do przypadku wystąpienia stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii, ogłoszonego z powodu COVID-19.
9. Na podstawie art. 51 pkt 1 ustawy.
10. Na podstawie art. 19 ust. 5a ustawy w brzmieniu obowiązującym od 1 października 2023 r (zmiana wprowadzona na podstawie art. 5 ustawy z dnia 17 sierpnia 2023 r. o zmianie ustawy o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. z 2023 r., poz. 1938).
11. Na podstawie art. 19 ust. 5b ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 924
12. Art. 17 ust. 2 i 4 ustawy.
13. Zgodnie z art. 19 ust. 5a pkt 1) ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2024 r. poz. 924 z późn. zm.)
14. Art. 17 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2024 r. poz. 924 z późn. zm.)
15. Zob. wniosek inicjujący zmiany w tej sprawie NRPiP, dostęp: https://legislacja.rcl.gov.pl/docs//2/12384001/13051788/13051790/dokument679831.pdf
16. Na podstawie art. 17 ust. 6 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 924, § 9 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 2077).
17. pod adresem: https://www.cmkp.edu.pl/ksztalcenie/podyplomowe/lekarze-i-lekarze-dentysci
18. § 8, załącznik nr 1 do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 24 lutego 2023 r. w sprawie stażu podyplomowego lekarza i lekarza dentysty (Dz. U. z 2023 r., poz. 377).
19. Na podstawie art. 19 ust. 5b ustawy w brzmieniu obowiązującym od 1 października 2023 r (zmiana wprowadzona na podstawie art. 5 ustawy z dnia 17 sierpnia 2023 r. o zmianie ustawy o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. z 2023 r., poz. 1938).
20. Art. 19 ust. 5ba ustawy.
