Korzystając ze stron oraz aplikacji mobilnych Medycyny Praktycznej, wyrażasz zgodę na używanie cookies zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki oraz zgodnie z polityką Medycyny Praktycznej dotyczącą plików cookies.
Jestem lekarzem Jestem pacjentem

Czy szczepionki zawierają toksyczne składniki?

29.10.2014
dr n. med. Jacek Mrukowicz
Redaktor Naczelny „Medycyny Praktycznej – Pediatrii”, Redaktor Naczelny „Medycyny Praktycznej – Szczepienia”

Toksyczność zależy przede wszystkim od przyjętej dawki, a nie wyłącznie od charakteru substancji. Na przykład witaminy D czy A, z jednej strony są konieczne do prawidłowego funkcjonowania organizmu, a z drugiej – w odpowiednio dużej dawce – mogą spowodować ciężkie zatrucie. Wszystkie substancje dodatkowe znajdują się w szczepionkach w dopuszczalnej dawce, bezpiecznej dla zdrowia dzieci i dorosłych. W skład szczepionek – oprócz najistotniejszych antygenów – wchodzą również substancje pomocnicze i dodatkowe (tab.), które:

  • zwiększają bezpieczeństwo mikrobiologiczne szczepionek, zapobiegając skażeniu preparatu przez bakterie lub grzyby – konserwanty (np. tiomersal, 2-fenoksyetanol);
  • stabilizują antygeny lub żywe wirusy, aby zachować ich optymalną immunogenność podczas przechowywania – stabilizatory (białka [żelatyna, albumina ludzka], dwucukry [sacharoza], aminokwasy [glicyna, kwas glutaminowy]) do pewnego stopnia niwelują negatywny wpływ zmian temperatury i zapobiegają przyleganiu antygenów do ścian opakowania;
  • wzmacniają odpowiedź immunologiczną na antygen zawarty w szczepionce – adiuwanty (np. sole glinu);
  • są śladową pozostałością po procesie produkcyjnym (antybiotyki, formaldehyd, aldehyd glutarowy, białka jaja kurzego, białka drożdży).

Poszczególne preparaty różnią się zawartością substancji dodatkowych (szczegółowy skład – p. Charakterystyka Produktu Leczniczego, pkt 2. [Skład ilościowy i jakościowy] i 6.1 [Wykaz substancji pomocniczych]).

Alergia. Niektóre dodatkowe substancje w szczepionkach (żelatyna, białka jaja kurzego, białka drożdży) mogą wywołać reakcję anafilaktyczną u uczulonych na nie pacjentów. Antybiotyki (neomycyna) i tiomersal najczęściej powodują reakcje miejscowe o charakterze nadwrażliwości typu późnego. Spośród tych substancji przyczyną reakcji anafilaktycznych najczęściej jest żelatyna (cięższe reakcje występują z częstością 1 przypadek na 2 miliony dawek). Aktualnie stosuje się wyłącznie żelatynę wieprzową o małej masie cząsteczkowej (dzięki wcześniejszej hydrolizie), która ma znacznie słabsze właściwości uczulające. Osoby uczulone na białka dodatkowe w szczepionkach często reagują anafilaksją także po spożyciu produktów, które je zawierają. Pytanie o objawy alergii po pokarmach – na etapie wywiadu przesiewowego przed szczepieniem – pomaga zidentyfikować tę grupę ryzyka.

Tiomersal – etylowa pochodna rtęci o silnych właściwościach bakterio- i grzybobójczych – aktualnie znajduje się tylko w jednej z dostępnych w Polsce szczepionek przeznaczonych dla dzieci w pierwszych latach życia (DTPw; w dawce 50 µg = 25 µg etylortęci) oraz w jej mniej skojarzonych pochodnych (tab.). Nie wykazano, aby tiomersal podany w szczepionkach wywierał szkodliwy wpływ na zdrowie niemowląt i dzieci. Działanie, metabolizm i farmakokinetyka tiomersalu wyraźnie się różnią od podobnych cech metylortęci znajdującej się w środowisku, będącej związkiem o dobrze poznanej toksyczności. W razie obaw rodziców można wybrać inną szczepionkę DTP pozbawioną tiomersalu (w ramach szczepień odpłatnych).

2-fenoksyetanol jest oleistą cieczą o właściwościach bakteriostatycznych. Wchodzi w skład kosmetyków (m.in. jako utrwalacz do perfum), preparatów odkażających do skóry, środków odstraszających owady (repelenty), a także niektórych szczepionek (tab. [w dawce 2,5 mg]). Nie opisano działania toksycznego u ludzi, a u zwierząt laboratoryjnych jest ono słabo wyrażone i ujawnia się dopiero pod wpływem dawki 800 mg/kg.

Tabela. Substancje pomocnicze lub śladowe pozostałości z procesu produkcyjnego zawarte w szczepionkacha
Nazwa substancji Szczepionka
neomycyna przeciwko grypie (IDflu, Vaxigrip, Vaxigrip Junior)
MMR (Priorix, M-M-RvaxPro)
przeciwko ospie wietrznej (Varilrix)
przeciwko poliomyelitis (Imovax Polio, Polio Sabin – oral)
szczepionki wysoce skojarzone (Pentaxim, Infanrix-IPV+Hib, Infanrix hexa, Hexacima)
polimyksyna B przeciwko poliomyelitis (Imovax Polio, Polio Sabin – oral)
szczepionki wysoce skojarzone (Pentaxim, Infanrix-IPV+Hib, Infanrix hexa, Hexacima)
żelatyna MMR (M-M-RvaxPro)
białka jaja kurzego przeciwko grypie (IDflu, Influvac, Vaxigrip, Vaxigrip Junior, Fluarix, Agrippal)
przeciwko żółtej gorączce (Stamaril)
przeciwko zapaleniu mózgu przenoszonemu przez kleszcze (Encepur, FSME-Immun)
białka drożdży przeciwko WZW typu B (Engerix B, Euvax B, HBvaxPro, Hepavax Gene TF, Twinrix, Hexacima, Infanrix hexa)
przeciwko HPV (Silgard)
lateks (w elementach opakowania) przeciwko meningokokom (Menveo)
tiomersal D – szczepionka błonicza adsorbowana, d – szczepionka błonicza adsorbowana
T – szczepionka tężcowa adsorbowana, TT – szczepionka tężcowa adsorbowanab
DT – szczepionka błoniczo-tężcowa adsorbowana, Td – szczepionka tężcowo-błonicza adsorbowanac
DTP – szczepionka błoniczo-tężcowo-krztuścowa adsorbowana
2-fenoksyetanol przeciwko poliomyelitis (Imovax Polio)
szczepionki wysoce skojarzone (Pentaxim)
DTPa, dTpa (Tripacel, Adacel)
przeciwko WZW typu A (Avaxim 160 U)
polisorbat 80 przeciwko HPV (Silgard)
przeciwko grypie (Influvac)
przeciwko rotawirusom (RotaTeq)
dTpa (Boostrix)
przeciwko pneumokokom (Prevenar 13)
formaldehyd przeciwko poliomyelitis (Imovax Polio)
DTPa, dTpa (Tripacel, Adacel)
szczepionki wysoce skojarzone (Pentaxim, Hexacima)
przeciwko grypie (IDflu, Influvac, Vaxigrip, Vaxigrip Junior)
przeciwko WZW typu A (Avaxim 160 U)
a Opracowano na podstawie Charakterystyki Produktu Leczniczego (ChPL), uwzględniając szczepionki dostępne w Polsce. Pełny wykaz substancji pomocniczych podano w ChPL w pkt. 6.1, a pozostałości z procesu produkcyjnego w pkt. 2 (Skład ilościowy i jakościowy) – przyp. red.
b wycofana z produkcji, preparat ten zastąpiła szczepionka Tetana, która nie zawiera tiomersalu jako środka konserwującego, ale może zawierać jego śladową ilość jako pozostałość po procesie produkcyjnym – przyp. red.
c wycofana z produkcji, preparat ten zastąpiła szczepionka Clodivac, która nie zawiera tiomersalu jako środka konserwującego, ale może zawierać jego śladową ilość jako pozostałość po procesie produkcyjnym – przyp. red.
DTPa – skojarzona szczepionka przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi (bezkomórkowa), dTpa – szczepionka zawierająca toksoid tężcowy, zmniejszoną dawkę toksoidu błoniczego i bezkomórkowych komponentów pałeczki krztuśca, HPV – ludzki wirus brodawczaka, MMR – szczepionka skojarzona przeciwko odrze, śwince i różyczce, WZW – wirusowe zapalenie wątroby

Sole glinu stosuje się w niektórych szczepionkach w charakterze adiuwantu (dawka 0,125– 0,85 mg) już ponad 80 lat. Zaszczepiono już setki milionów osób i bardzo dobrze poznano ich profil bezpieczeństwa. W dawce występującej w szczepionkach są dobrze tolerowane i bezpieczne, a odczyny niepożądane występują sporadycznie i mają głównie charakter miejscowy (rumień, guzek podskórny, kontaktowe zapalenie, ziarniniak zapalny). Metaanaliza 35 badań klinicznych nie ujawniła żadnych ciężkich i przedłużających się reakcji niepożądanych. Glin występuje powszechnie w środowisku – między innymi w wodzie, produktach spożywczych, a nawet w pokarmie kobiecym (ok. 0,04 mg/l) i mieszankach mlecznych dla niemowląt (ok. 0,225 mg/l). Okres połowiczej eliminacji glinu z organizmu człowieka wynosi około 24 godziny, a dawkę <2 mg/kg mc./24 h uznaje się za bezpieczną (norma dobowej ekspozycji). Dawka glinu zawarta w szczepionce jest więc znacznie mniejsza niż dopuszczalna norma, nawet w przypadku najmniejszych niemowląt.

Formaldehyd stosuje się w procesie produkcyjnym szczepionek do inaktywacji bakterii, wirusów i toksyn w celu uzyskania bezpiecznych antygenów „zabitych”. W końcowym produkcie znajduje się on jedynie w śladowej ilości (dawka ≤0,1 mg). Uznaje się ją za bardzo bezpieczną nawet dla najmłodszych niemowląt, ponieważ we krwi każdego człowieka znajduje się znacznie więcej endogennego formaldehydu (ok. 2,5 µg/ml krwi), który naturalnie powstaje w procesie syntezy tymidyny, puryn i niektórych aminokwasów. We krwi niemowlęcia o masie ciała 5 kg jest więc około 1,1 mg formaldehydu (ponad 10 razy więcej niż w jednej szczepionce). Ponadto, dawka formaldehydu nawet 600-krotnie większa niż w szczepionkach nie wywoływała szkodliwych efektów u zwierząt laboratoryjnych.

Piśmiennictwo:

1. Offit P.A., Jew R.K.: Addressing parents’ concerns: Do vaccines contain harmful preservatives, adjuvants, additives, or residuals? Pediatrics, 2003; 112: 1394–1401
2. Eldred B.E., Dean A.J., McGuire T., Nash A.L.: Vaccine components and constituents: responding to consumer concerns. MJA, 2006; 184: 170–175
3. Jefferson T., Rudin M., Di Pietrantonj C.: Adverse events after immunization with aluminium-containing DTP vaccines: systematic review of the evidence. Lancet Infect. Dis., 2004; 4: 84–90

Zadaj pytanie ekspertowi

Masz wątpliwości w zakresie szczepień? Nie wiesz jak postąpić? Wyślij pytanie, dostaniesz indywidualną odpowiedź eksperta!

Konferencje i szkolenia

Warszawa – 22 kwietnia 2017 r.: III Mazowieckie Wiosenne Spotkanie Pediatryczne, szczegółowe informacje »

Przegląd badań