Skróty: NOP – niepożądany odczyn poszczepienny
Wprowadzenie
Szczepienia ochronne są bezpieczne i skuteczne, ale tak jak każda procedura medyczna wiążą się z pewnym ryzykiem zdarzeń niepożądanych lub niepowodzenia w zakresie skuteczności. Ryzyko niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP) i nieskuteczności szczepienia można znacznie ograniczyć m.in. dzięki właściwej kwalifikacji do szczepienia. Zgodnie z przepisami obowiązującymi w Polsce każdy pacjent (dziecko lub dorosły*) przed szczepieniem musi przejść badanie kwalifikacyjne,1 które obejmuje ukierunkowany przesiewowy wywiad z pacjentem lub jego rodzicem/opiekunem oraz przesiewowe badanie przedmiotowe (fizykalne).
Celem kwalifikacji do szczepienia jest:
- ustalenie dotychczasowego stanu uodpornienia pacjenta oraz wskazań do szczepień obowiązkowych i zalecanych,
- identyfikacja przeciwwskazań i/lub sytuacji wymagających zachowania szczególnej ostrożności,
- ustalenie wskazań do modyfikacji lub poszerzenia kalendarza szczepień,
- zmniejszenie ryzyka błędów medycznych i NOP.
Dlaczego należy znać przeciwwskazania do szczepienia?
Aby rzetelnie zrealizować 2. i 4. cel kwalifikacji do szczepienia (p. wyżej), należy znać faktyczne przeciwwskazania do szczepienia oraz potrafić zidentyfikować sytuacje, które nie muszą być przeciwwskazaniem, a jedynie skłaniają personel medyczny do zachowania szczególnej ostrożności.
Przeciwwskazania do szczepień dzielimy na trwałe (bezwzględne) i czasowe (względne), przy czym nawet trwałe przeciwwskazanie do podania jednej szczepionki nie musi być przeciwwskazaniem do podania innej. Dlatego w procesie kwalifikacji ewentualne przeciwwskazania zawsze należy odnosić do konkretnego preparatu. Podobnie jest w sytuacjach klinicznych wymagających zachowania szczególnej ostrożności, choć w tym przypadku należy jeszcze przeprowadzić bilans korzyści i ryzyka, czyli oszacować korzyści, jakie pacjent odniesie ze szczepienia w określonej sytuacji, oraz potencjalne ryzyko odczynów poszczepiennych związanych z jej podaniem.2
Znajomość przeciwwskazań do szczepienia i sytuacji wymagających zachowania szczególnej ostrożności:
- jest niezbędnym element rzetelnej kwalifikacji do szczepienia (p. wyżej);
- maksymalnie ogranicza ryzyko błędu medycznego i NOP, bowiem podanie pacjentowi szczepionki mimo przeciwwskazań jest błędem medycznym i może się wiązać z dużym ryzykiem ciężkiego NOP;
- zapewnia optymalną skuteczność szczepienia – w niektórych sytuacjach klinicznych, związanych głównie z gorszym działaniem układu odporności, szczepienie należy odroczyć, ponieważ odpowiedź immunologiczna na szczepionkę, a tym samym jej skuteczność, może być zmniejszona;
- umożliwia terminową realizację szczepień – w tym przypadku kluczowa jest znajomość tzw. fałszywych przeciwwskazań do szczepień, które w praktyce niestety często stają się powodem ich nieuzasadnionego odraczania, co w konsekwencji opóźnia uzyskanie uodpornienia. Pośrednio naraża to pacjenta na rozwój choroby, której można zapobiegać poprzez szczepienie, a w szerszej perspektywie nawet zmniejsza wyszczepialność w populacji i negatywnie wpływa na odporność populacyjną;
- pozwala wykorzystać każdą okazję na szczepienie – zgodnie z zaleceniami należy dołożyć wszelkich starań, aby każdą nadarzającą się okazję wykorzystać do szczepienia, tzn. każdy kontakt z placówką medyczną pacjenta kwalifikującego się do szczepienia (czyli nieszczepionego, zaszczepionego częściowo, z opóźnieniami w realizacji szczepień, bez przeciwwskazań do szczepienia).2-4
Przeciwwskazania lub ograniczenia w stosowaniu zależą od rodzaju szczepionki („żywa” lub „nieżywa”), ale różnią się także między poszczególnymi preparatami tego samego typu. Dlatego identyfikacja przeciwwskazań i sytuacji wymagających zachowania szczególnej ostrożności w ramach kwalifikacji do szczepienia powinna zawsze dotyczyć konkretnych preparatów szczepionkowych.
Przeciwwskazania do szczepienia
Przeciwwskazanie to stan, w którym należy zrezygnować z podania określonej szczepionki, gdyż w danej sytuacji klinicznej mogłoby to zwiększyć ryzyko ciężkiego NOP u pacjenta. Z praktycznego punktu widzenia przeciwwskazania możemy podzielić na trwałe (bezwzględne) i czasowe (względne). Z trwałymi przeciwwskazaniami mamy do czynienia zdecydowanie rzadziej, bowiem większość z nich ma charakter przejściowy i stanowi raczej wskazanie do czasowego odroczenia szczepienia, zwykle do momentu ustąpienia przeciwwskazań.2Zarówno trwałe, jak i czasowe przeciwwskazania mogą dotyczyć wszystkich szczepionek (bardzo rzadkie przypadki), odnosić się do grupy szczepionek (np. „żywych”) lub do konkretnego preparatu. Innymi słowy oznacza to, że przeciwwskazanie do podania jednej szczepionki nie musi być automatycznie przeciwwskazaniem do przeprowadzenia innych szczepień. Na przykład podanie preparatów krwiopochodnych w okresie kilku miesięcy przed kwalifikacją stanowi przeciwwskazanie do podania „żywej” szczepionki przeciwko odrze, śwince i różyczce (MMR) lub ospie wietrznej, ale nie jest przeciwwskazaniem do podania „żywej” szczepionki przeciwko rotawirusom. Z kolei postępowanie diagnostyczne w kierunku postępującej choroby układu nerwowego lub padaczki będzie wskazaniem do czasowego odroczenia szczepienia przeciwko krztuścowi lub odrze, ale nie do innych szczepień (np. przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, pneumokokom, meningokokom, rotawirusom).
Przeciwwskazania do szczepień podsumowano w tabeli 1.
| Tabela 1. Faktyczne przeciwwskazania do szczepieńa,b | |
|---|---|
| Kategoria/choroba lub stan kliniczny | Komentarz |
| trwałe dotyczące wszystkich szczepionek | |
| anafilaksja (ogólnoustrojowa, ciężka reakcja uczuleniowa) po podaniu poprzedniej dawki szczepionki lub na jakikolwiek jej składnikc-e | przeciwwskazanie trwałe, chyba że pacjent przebył odczulanie; w razie wątpliwości wskazana konsultacja specjalistyczna |
| trwałe dotyczące szczepionek „żywych” | |
| ciężkie niedobory odporności komórkowej wrodzone (np. SCID, zespół DiGeorge’a, zespół Wiscotta i Aldricha) lub nabyte | w przypadku podejrzenia wrodzonego niedoboru odporności (np. dodatni wywiad rodzinny) należy opóźnić szczepienia do czasu weryfikacji rozpoznania; w razie wątpliwości wskazana konsultacja specjalistyczna |
| stan po przeszczepieniu narządu miąższowego | w przypadku dożywotniej terapii immunosupresyjnej; w razie wątpliwości wskazana konsultacja specjalistyczna |
| czasowe dotyczące szczepionek „żywych” | |
| leczenie immunosupresyjne, w tym chemioterapia lub radioterapia
powodujące znaczny niedobór odporności (definicje – p. Szczepienie pacjentów z niedoborem odporności – cz. I) nowotwory układu krwiotwórczego |
szczepienie można rozpocząć po zakończeniu leczenia immunosupresyjnego powodującego znaczny niedobór odporności (czas od zakończenia leczenia do szczepienia zależy od rodzaju terapii) |
| stan po przeszczepieniu komórek macierzystych szpiku | szczepienia można rozpocząć najwcześniej 24 mies. po przeszczepieniu szpiku, jeśli pacjent jest w remisji i nie ma aktywnej GvHD |
| zakażenie HIV z ciężkim niedoborem odpornościf | szczepienia można przeprowadzić po uzyskaniu poprawy immunologicznej pod wpływem leczenia |
| stosowanie silnych immunosupresyjnych leków biologicznych u kobiety w ciąży lub karmiącej piersiąg | możliwa ekspozycja dziecka na lek wywołująca istotny niedobór odporności; szczepienie „żywymi” szczepionkami można rozpocząć ≥6 mies. po podaniu ostatniej dawki leku matce, a w przypadku rytuksymabu po ≥12 mies. |
| ciąża | nie przeprowadzono odpowiednich badań dotyczących bezpieczeństwa; dotychczasowe obserwacje ciężarnych zaszczepionych przypadkowo szczepionkami „żywymi” nie wskazują na niekorzystny wpływ na przebieg ciąży i zdrowie dziecka; przypadkowe zaszczepienie ciężarnej (np. MMR) nie jest wskazaniem do przerwania ciąży |
| trwałe dotyczące BCGh | |
| niedobory odporności komórkowej wrodzone lub nabyte zakażenie HIV bez względu na stan immunologiczny i kliniczny stan po przeszczepieniu narządu miąższowego lub szpiku gruźlica (przebyta lub czynna) | u dzieci urodzonych przez matki zakażone HIV szczepienie należy opóźnić do czasu wykluczenia zakażenia HIV u dziecka |
| trwałe dotyczące DTwP, DTaP lub Tdap | |
| encefalopatia (śpiączka, zaburzenia świadomości, przedłużające się drgawki) w ciągu 7 dni po podaniu poprzedniej dawki DTwP, DTaP lub Tdap bez innej uchwytnej przyczyny | w badaniach nie wykazano, aby szczepionki przeciwko krztuścowi wywoływały encefalopatię, przeciwwskazanie ma charakter profilaktyczny |
| trwałe dotyczące szczepionki przeciwko rotawirusom | |
| SCID przebyte wgłobienie jelita nieskorygowane wady jelit zwiększające ryzyko wgłobienia jelita dziedziczne zaburzenia związane z nietolerancją fruktozy, zaburzeniami wchłaniania glukozy/galaktozy lub niedoborem sacharazy-izomaltazy (p. Jakie są aktualne przeciwwskazania do szczepienia przeciwko rotawirusom? – przyp. red.) |
inne niż SCID niedobory odporności (w tym zakażenie HIV) nie są przeciwwskazaniem,
ale wymagają zachowania szczególnej ostrożności podczas kwalifikacji zawiera sacharozę lub sorbitol/fruktozę w dawce, która w odniesieniu do masy ciała niemowlęcia w wieku, w którym to szczepienie należy rozpocząć, jest przeciwwskazana (p. także Czy szczepionki zawierające w składzie fenyloalaninę, sacharozę lub sorbitol/fruktozę można podawać dzieciom chorym na fenyloketonurię lub fruktozemię? – przyp. red.) |
| trwałe dotyczące szczepionki „żywej” przeciwko grypie (donosowej) | |
| leczenie pochodnymi kwasu acetylosalicylowego (np. aspiryną) | ze względu na ryzyko zespołu Reye’a |
| trwałe dotyczące szczepionki „żywej” przeciwko żółtej gorączce | |
| choroby grasicy (np. myasthenia gravis, grasiczak) lub stan po tymektomii | czynnik ryzyka ciężkiego NOP (YEL-AVD) |
| czasowe dotyczące szczepionki „żywej” przeciwko żółtej gorączce | |
| wiek <6 mies. | czynnik ryzyka ciężkiego NOP (YEL-AND) |
| a Opracowano na podstawie 2, 6–30 pozycji piśmiennictwa; b Przeciwwskazanie (dawniej: przeciwwskazanie bezwzględne) – stan, w którym ze względu na ryzyko wystąpienia ciężkiego NOP nie można wykonać szczepienia. Przeciwwskazanie może dotyczyć wszystkich szczepionek (przeciwwskazanie uniwersalne) lub tylko określonych preparatów szczepionkowych. Może być trwałe lub czasowe (w tym drugim przypadku szczepienie należy opóźnić do czasu ustąpienia przeciwwskazania); c Dotyczy także anafilaksji po spożyciu jaja kurzego przy kwalifikacji do podania „żywej” szczepionki przeciwko żółtej gorączce (może zawierać istotną ilość owoalbuminy [≤16 µg/dawkę]; nie przeprowadzono odpowiedniej liczby badań pozwalających określić, którzy pacjenci z alergią na BJK mogą być szczepieni przeciwko żółtej gorączce) i szczepionki przeciwko KZM (zawierają śladową ilość owoalbuminy, będącą pozostałością z procesu produkcyjnego [<1 µg/dawkę], ale aktualnie brakuje danych dotyczących bezpieczeństwa szczepienia pacjentów z ciężką reakcją alergiczną [anafilaktyczną] po spożyciu jaja kurzego; amerykański ACIP i brytyjski JCVI uznają to za przeciwwskazanie); d Nie dotyczy alergii na BJK, nawet ciężkiej, w przypadku kwalifikacji do szczepienia MMR lub przeciwko grypie preparatem inaktywowanym (szczegóły – p. tab. 3); e Szczepienie ze wskazań życiowych (tzn. poekspozycyjne przeciwko tężcowi, wściekliźnie) można wykonać w warunkach szczególnego nadzoru w szpitalu wg specjalnej procedury (p. Szczepienie w szpitalu); f Zakażonych HIV bez niedoboru odporności lub z umiarkowanym niedoborem odporności można szczepić (z wyjątkiem BCG); g Antagoniści TNF-α (infliksymab, adalimumab, certolizumab, etanercept, golimumab), interleukiny-1 (anakinra) lub interleukiny-6 (tocylizumab) albo rytuksymab; przeciwwskazanie nie dotyczy natomiast leczenia matki glikokortykosteroidami, cyklosporyną, takrolimusem lub azatiopryną; h Dodatkowe szczególne przeciwwskazania oprócz uniwersalnych wymieniowych powyżej.
ACIP – Advisory Committee on Immunization Practices, BCG – szczepionka przeciwko gruźlicy, BJK – białka jaja kurzego, DTaP – szczepionka przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi z acelularną komponentą krztuścową, DTwP – szczepionka przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi z pełnokomórkową komponentą krztuścową, GvHD – choroba „przeszczep przeciwko gospodarzowi”, JCVI – Joint Committee on Vaccination and Immunisation, KZM – odkleszczowe zapalenie mózgu, MMR – szczepionka przeciwko odrze, śwince i różyczce, NOP – niepożądany odczyn poszczepienny, SCID – ciężki, złożony niedobór odporności, Tdap – szczepionka przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi z bezkomórkową komponentą krztuścową o zmniejszonej zawartości antygenów, YEL-AND – choroba neurotropowa związana ze szczepieniem przeciwko żółtej gorączce, YEL-AVD – choroba trzewna związana ze szczepieniem przeciwko żółtej gorączce | |
Sytuacje wymagające zachowania szczególnej ostrożności
Zgodnie z definicją ACIP sytuacja wymagająca zachowania szczególnej ostrożności2 to stan, w którym podanie szczepionki zwiększa ryzyko NOP lub ustalenia błędnego rozpoznania, utrudnia proces diagnostyczny lub istnieje prawdopodobieństwo upośledzenia odporności poszczepiennej.
Sytuacja wymagająca zachowania szczególnej ostrożności na ogół stanowi wskazanie do czasowego odroczenia szczepienia, ale nie zawsze – szczepienie można wykonać, jeśli jego korzyści przewyższają ryzyko i konsekwencje potencjalnego NOP (indywidualny bilans korzyści i ryzyka).
Zagadnienia ułatwiające podjęcie decyzji
o szczepieniu lub jego odroczeniu w razie stwierdzenia
sytuacji wymagającej zachowania szczególnej
ostrożności, które należy uwzględnić w indywidualnym
bilansie korzyści i ryzyka,5
obejmują:
1. ryzyko narażenia na zakażenie lub chorobę,
której zapobiega szczepienie (np. z powodu przebywania w placówce zamkniętej, takiej jak dom
opieki społecznej lub inna placówka przewlekłej
opieki pielęgnacyjnej i medycznej, ze względu
na wykonywany zawód lub sytuację epidemiologiczną
danej choroby [zwiększona zapadalność
w populacji lub epidemia]);
2. ryzyko ciężkiego przebiegu choroby, której
zapobiega szczepienie, lub zgonu z jej powodu
(np. ze względu na wiek, przewlekłe choroby współistniejące,
niedobór odporności itp.);
3. możliwość przeprowadzenia szczepienia
w warunkach szczególnego nadzoru (np. w szpitalu,
jeśli konieczna jest dłuższa obserwacja pacjenta
po szczepieniu [p. także Szczepienie w szpitalu – przyp. red.]);
4. ryzyko ciężkiego NOP i jego ewentualne konsekwencje;
5. prawdopodobieństwo, że pacjent wróci na
szczepienie w innym terminie.
Sytuacje wymagające zachowania szczególnej
ostrożności przy podejmowaniu decyzji o szczepieniu
podsumowano w tabeli 2.
| Tabela 2. Sytuacje wymagające zachowania szczególnej ostrożności podczas kwalifikacji do szczepieńa,b | ||
|---|---|---|
| Szczepionka | Choroba/sytuacja kliniczna | Komentarz |
| wszystkie | umiarkowana lub ciężka ostra choroba przebiegająca z gorączką lub bez gorączki zaostrzenie choroby przewlekłej | Szczepienie należy opóźnić do czasu ustąpienia objawów choroby i stabilizacji stanu klinicznego (nie trzeba zachowywać dodatkowej przerwy między chorobą a szczepieniem). Ostrożność wynika z możliwego nasilenia się choroby i wystąpienia powikłań, które niesłusznie mogłyby być zinterpretowane jako NOP. Można wykonać szczepienie w celu profilaktyki poekspozycyjnej tężca lub wścieklizny z uwagi na oczywisty bilans korzyści i ryzyka. |
| BCG | mc. <2000 g brak aktualnego badania anty-HIV u matki w ciąży (33.–37. tc.) | szczepienie zaleca się po osiągnięciu mc. >2000 g badanie anty-HIV u matki należy wykonać jak najszybciej, a szczepienie noworodka/niemowlęcia wstrzymać do czasu uzyskania wyniku (w przypadku wyniku dodatniego należy wykluczyć zakażenie HIV u dziecka przed podaniem BCG) |
| DTwP | ciężkie NOP w ciągu 72 h po poprzedniej dawce DTwP: drgawki z gorączką lub bez nieukojony płacz trwający >3 h epizod hipotoniczno-hiporeaktywny (dziecko blade, wiotkie, nieobecne) gorączka >40,5°C (w ciągu 48 h po szczepieniu) |
wskazanie do zmiany szczepionki na bezkomórkową (DTaP), natomiast drgawki gorączkowe po DTaP nie stanowią przeciwwskazania do dalszego szczepienia przeciwko krztuścowi |
| postępująca choroba OUN (np. niekontrolowana padaczka, z. Westa, postępująca encefalopatia) | szczepienie należy opóźnić do czas ustalenia rozpoznania oraz ustabilizowania się stanu klinicznego pacjenta i przebiegu choroby;c po ustaleniu rozpoznania i ustabilizowaniu przebiegu choroby wskazane jest zastosowanie DTaP | |
| ZGB w ciągu 6 tyg. po podaniu szczepionki zawierającej toksoid tężcowy | ||
| miejscowa reakcja nadwrażliwości typu Arthusa (duży obrzęk, naciek) po podaniu szczepionki zawierającej toksoid tężcowy | dzieciom kolejną dawkę szczepionek zawierających toksoid tężcowy należy podać po upływie 10 lat | |
| DTaP, Tdap | postępująca choroba OUN (np. niekontrolowana padaczka, z. Westa, postępująca encefalopatia) | szczepienie należy odłożyć do czas ustalenia rozpoznania oraz ustabilizowania się stanu klinicznego i przebiegu chorobyc |
| ZGB w ciągu 6 tyg. po podaniu szczepionki zawierającej toksoid tężcowy | niezwykle rzadko, zwłaszcza u dzieci; rozważyć indywidualnie bilans korzyści i ryzyka (p. tekst) | |
| miejscowa reakcja nadwrażliwości typu Arthusa (duży i bolesny obrzęk, naciek) po podaniu szczepionki zawierającej toksoid tężcowy | kolejną dawkę szczepionek zawierających toksoid tężcowy należy podać po upływie 10 lat, z wyjątkiem ciężarnych, które powinny otrzymać Tdap w każdej ciąży (p. także Szczepienie kobiet w ciąży – cz. I – przyp. red.) | |
| DT, dT, T | ZGB w ciągu 6 tyg. po podaniu szczepionki zawierającej toksoid tężcowy | niezwykle rzadko, zwłaszcza u dzieci; rozważyć indywidualnie bilans korzyści i ryzyka (p. tekst) |
| miejscowa reakcja nadwrażliwości typu Arthusa (duży i bolesny obrzęk, naciek) po podaniu szczepionki zawierającej toksoid tężcowy | kolejną dawkę szczepionek zawierających toksoid tężcowy należy podać za 10 lat, z wyjątkiem ciężarnych, które powinny otrzymać Tdap w każdej ciąży | |
| MMR | leczenie preparatami krwi zawierającymi przeciwciała w ciągu ostatnich 11 mies. | szczepienie należy opóźnić, termin szczepienia zależy od rodzaju i dawki preparatu (p. Ogólne wytyczne dotyczące szczepień ochronnych – cz. 1. Aktualne [2021] zalecenia Advisory Committee on Immunization Practices [ACIP] – przyp. red.) |
| znaczna małopłytkowość lub plamica małopłytkowa w wywiadzie | jeśli wystąpiły po pierwszej dawce MMR, a przed podaniem drugiej dawki, zaleca się oznaczyć stężenie swoistych przeciwciał w surowicy przeciwko wirusowi odry; w przypadku stwierdzenia ochronnego stężenia (>150 mU/ml [>0,15 U/l]) można rozważyć rezygnację z podania drugiej dawki MMR, ale małopłytkowość po pierwszej dawce nie jest bezwzględnym przeciwwskazaniem do podania drugiej dawki (p. Czy małopłytkowość immunologiczna w wywiadzie jest przeciwwskazaniem do szczepienia MMR? – przyp. red.) | |
| wskazania do diagnostyki w kierunku gruźlicy | wirus odry może powodować supresję odczynu tuberkulinowego lub testu IGRA; próbę tuberkulinową (RT23) lub test IGRA należy więc wykonać najpóźniej w dniu szczepienia lub >4 tyg. po nim, aby była wiarygodna | |
| VZV | leczenie preparatami krwi zawierającymi przeciwciała w ciągu ostatnich 11 mies. | szczepienie należy opóźnić; termin szczepienia zależy od rodzaju i dawki preparatu (p. Ogólne wytyczne dotyczące szczepień ochronnych – cz. 1. Aktualne [2021] zalecenia Advisory Committee on Immunization Practices [ACIP] – przyp. red.) |
| leczenie acyklowirem lub walacyklowirem | podawanie leków należy przerwać ≥24 h przed szczepieniem i nie stosować ich przez 14 dni po nim | |
| leczenie pochodnymi kwasu acetylosalicylowego (np. aspiryną) | z uwagi na ryzyko zespołu Reye’a (dotyczy dzieci chorujących na ospę); choć nie opisano przypadków zespołu Reye’a u dzieci po szczepieniu, producenci i niektóre wytyczne zalecają, aby nie podawać tych leków przez 6 tyg. po szczepieniu przeciwko ospie (p. Czy można stosować ibuprofen u dziecka zaszczepionego w ciągu ostatnich 6 tygodni przeciwko ospie wietrznej? – przyp. red.) | |
| szczepionki przeciwko rotawirusom | niedobór odporności inny niż SCID | brak danych o bezpieczeństwie i skuteczności szczepienia u niemowląt z zaburzeniami odporności, choć wydaje się, że w wielu przypadkach szczepienie zapewni przynajmniej częściową ochronę; zaleca się natomiast szczepienie dzieci zakażonych HIV |
| przewlekła choroba przewodu pokarmowego, stan po rozległym wycięciu jelita cienkiego (zespół krótkiego jelita) | rotawirus replikuje się w jelicie cienkim i nie wiadomo, jak taki zabieg wpływa na skuteczność szczepionki, natomiast nie jest przesłanką do obaw dotyczących bezpieczeństwa | |
| przetoka jelitowa | ||
| szczepionka przeciwko grypie „żywa” (donosowa) | leczenie oseltamiwirem, zanamiwirem, amantadyną | szczepionkę można podać ≥48 h po zakończeniu przyjmowania leków i nie należy ich stosować przez 14 dni po szczepieniu, ew. szczepienie można wykonać preparatem „nieżywym” (szczepionka inaktywowana) |
| ZGB w ciągu 6 tyg. po podaniu szczepionki przeciwko grypie | niezwykle rzadko, zwłaszcza u dzieci; rozważyć indywidualnie bilans korzyści i ryzyka w zależności od sytuacji epidemiologicznej | |
| astma lub nawracające zapalenie oskrzeli ze świszczącym oddechem | mała liczba badań w tej populacji;d zgodnie z zaleceniami amerykańskiego ACIP szczepionka nie jest zalecana u dzieci w wieku 2–4 lat, natomiast u dzieci w wieku ≥5 lat jest to sytuacja wymagająca zachowania szczególnej ostrożności; z kolei brytyjski JCVI uznaje, że dzieci przyjmujące wziewnie GKS (niezależnie od wielkości dawki) można bezpiecznie zaszczepić LAIV (z wyjątkiem dzieci z ostrym zaostrzeniem objawów astmy, w tym z nasilonym świszczącym oddechem, oraz wymagających dodatkowo leków rozszerzających oskrzela w ciągu ostatnich 72 h lub dzieci regularnie przyjmujących doustne GKS w celu kontroli astmy lub intensywnego leczenia z powodu zaostrzeń [wskazana konsultacja specjalistyczna]) | |
| bliski (np. domowy) kontakt z osobą w stanie znacznej immunosupresji | z uwagi na ryzyko przeniesienia zakażenia zaleca się unikanie bliskiego i bezpośredniego kontaktu przez 1–2 tyg. po szczepieniu | |
| szczepionki przeciwko grypie „nieżywe” | ZGB w ciągu 6 tyg. po podaniu szczepionki przeciwko grypie | niezwykle rzadko, zwłaszcza u dzieci; rozważyć indywidualnie bilans korzyści i ryzyka (p. tekst) |
| szczepionki przeciwko COVID-19 mRNA lub białkowa, podjednostkowa (Nuvaxovid) | zapalenie mięśnia sercowego lub osierdzia w ciągu 3 tyg. po szczepieniu przeciwko COVID-19 | nie należy podawać kolejnych dawek jakiejkolwiek szczepionki przeciwko COVID-19; szczepienie dopuszcza się, jeżeli korzyści z takiego postępowania przewyższają potencjalne ryzyko z nim związane (wówczas szczepienie należy odroczyć przynajmniej do czasu całkowitego wyzdrowienia, tzn. ustąpienia objawów podmiotowych i przedmiotowych wskazujących na zapalenie mięśnia sercowego lub osierdzia, lub ich powikłań, a także normalizacji laboratoryjnych wykładników stanu zapalnego serca lub osierdzia) |
| MIS-C lub MIS-A w wywiadzie | korzyści ze szczepienia przeciwko COVID-19 (zmniejszenie ryzyka ciężkiej postaci choroby i potencjalnego nawrotu MIS-C) przewyższają teoretyczne ryzyko podobnej reakcji w odpowiedzi na szczepienie lub zapalenia mięśnia sercowego u osób, które spełniają wszystkie kryteria wyzdrowienia: (1) ustąpienie objawów klinicznych MIS-C lub MIS-A, w tym powrót prawidłowej czynności serca, (2) od rozpoznania MIS-C lub MIS-A minęło ≥90 dni | |
| MIS-C lub MIS-A w okresie >60 dni po podaniu ostatniej dawki szczepionki | szczepienie można rozważyć u osób, które spełniają oba kryteria wyzdrowienia opisane powyżej | |
| MIS-C lub MIS-A w ciągu 60 dni po podaniu ostatniej dawki szczepionki | kontynuację szczepienia można rozważyć u osób, które spełniają oba wymienione wyżej kryteria wyzdrowienia oraz w przypadku których istnieją mocne przesłanki, że przyczyną MIS-A lub MIS-C było niedawne zakażenie SARS-CoV-2 | |
| RZV | półpasiec oczny w wywiadzie | szczepienie zaleca się odroczyć o ≥12 mies. od ustąpienia zmian zapalnych w obrębie gałki ocznej z uwagi na możliwość zaostrzenia i ponownych rzutów zapalenia naczyniówki lub siatkówki |
| IPV | ciąża | brak badań |
| HPV | ciąża | brak badań |
| przeciwko durowi brzusznemu, „żywa” (doustna) | przyjmowanie antybiotyków lub sulfonamidów, lub leków przeciwmalarycznych | szczepienie można rozpocząć ≥3 dni po zakończeniu leczenia przeciwbakteryjnego (dłuższy odstęp należy rozważyć w przypadku antybiotyków o długotrwałym działaniu, np. azytromycyny); pełny schemat szczepienia należy ukończyć przed zastosowaniem leków przeciwmalarycznych, z zachowaniem ≥3 dni przerwy pomiędzy podaniem ostatniej dawki szczepionki a rozpoczęciem profilaktyki farmakologicznej malarii |
| dziedziczna nietolerancja galaktozy, wrodzony niedobór laktazy, zaburzenia wchłaniania glukozy-galaktozy, nietolerancja fruktozy, niedobór sacharazy-izomaltazy | zawiera laktozę i sacharozę | |
| przeciwko cholerze „żywa” doustna | dziedziczna nietolerancja galaktozy, wrodzony niedobór laktazy, zespół złego wchłaniania glukozy-galaktozy, nietolerancja fruktozy, niedobór sacharazy-izomaltazy | zawiera laktozę; producent nie wymienia tych stanów jako przeciwwskazania do szczepienia, jednak sugeruje, że tacy pacjenci nie powinni przyjmować szczepionki |
| dieta uboga w sód | szczepionka zawiera 863 mg sodu/dawkę, co stanowi 43% maksymalnej dobowej dawki sodu (2 g) u zdrowych dorosłych (wg WHO); należy to uwzględnić w przypadku stosowania diety ubogiej w sód | |
| bliski (np. domowy) kontakt z osobą w stanie znacznej immunosupresji | z uwagi na ryzyko przeniesienia zakażenia zaleca się unikanie bliskiego i bezpośredniego kontaktu przez ≥14 dni po szczepieniu, dokładne mycie rąk wodą z mydłem (przez ≥20 s) po skorzystaniu z toalety i przed przystąpieniem do przygotowania posiłku (dotyczy również osób sprawujących opiekę nad osobami szczepionymi, które noszą pieluchy lub wymagają pomocy przy korzystaniu z toalety [np. młodsze dzieci]) | |
| karmienie piersią | decyzję o karmieniu piersią dziecka i rezygnacji ze szczepienia matki lub przerwaniu karmienia piersią i zaszczepieniu matki należy podjąć na podstawie bilansu korzyści i ryzyka (p. tekst); producent wymienia karmienie piersią wśród sytuacji wymagających zachowania szczególnej ostrożności przy szczepieniu, natomiast zgodnie z ogólnymi wytycznymi amerykańskiego ACIP szczepienie preparatami „żywymi” nie jest przeciwwskazane u kobiet karmiących piersią (istnieją dwa wyjątki, które dotyczą szczepienia przeciwko żółtej gorączce [szczepienie niezalecane] i ospie prawdziwej [szczepienie przeciwwskazane]) | |
| przyjmowanie leków przeciwmalarycznych (chlorochina) | szczepionkę należy podać ≥10 dni przed profilaktycznym rozpoczęciem przyjmowania chlorochiny; nie ustalono optymalnego czasu między zakończeniem szczepienia a rozpoczęciem podawania innych leków w profilaktyce malarii | |
| antybiotykoterapia | szczepionkę można podać ≥14 dni po ostatniej dawce antybiotyku (odstęp ten może być krótszy, jeżeli
terminu podróży nie da się opóźnić) antybiotykoterapię można rozpocząć ≥10 dni po podaniu szczepionki (jeżeli pacjent wymaga leczenia antybiotykiem, nie należy go opóźniać z powodu szczepienia) | |
| przeciwko żółtej gorączce „żywa” | wiek 6.–9. mż. | czynnik ryzyka ciężkiego NOP (YEL-AND), szczepienie dopuszcza się, jeżeli podróży nie da się uniknąć, a ryzyko zakażenia wirusem żółtej gorączki jest szczególnie duże |
| wiek ≥60. rż. | czynnik ryzyka ciężkich NOP (YEL-AVD oraz YEL-AND), szczepienie dopuszcza się, jeżeli podróży nie da się uniknąć, a ryzyko zakażenia wirusem żółtej gorączki jest szczególnie duże | |
| karmienie piersią | zalecane tylko w wyjątkowych sytuacjach z uwagi na opisane w piśmiennictwie 3 przypadki YEL-AND u noworodków karmionych piersią, których matki zaszczepiono przeciwko żółtej gorączce; niektórzy eksperci zalecają, aby kobiety karmiące piersią, które zaszczepiono w związku z nieuniknioną podróżą do regionów zagrożonych tą chorobą, przerwały karmienie na ≥2 tyg., utrzymując laktację | |
| a Opracowano na podstawie 2 oraz 6–30 pozycji piśmiennictwa; b Sytuacja wymagająca zachowania szczególnej ostrożności podczas kwalifikacji do szczepienia – stan, w którym ryzyko ciężkiego NOP jest mniejsze niż w przypadku przeciwwskazania, lub stan, w którym można się spodziewać istotnie upośledzonej odpowiedzi poszczepiennej albo który może utrudnić odróżnienie ewolucji objawów choroby od NOP. Szczepionkę można podać, jeśli indywidualna korzyść ze szczepienia przewyższa ryzyko wystąpienia
NOP lub rozwinięcia niepełnej odpowiedzi immunologicznej; c Do czasu ustalenia rozpoznania i ew. trwałych przeciwwskazań do szczepienia przeciwko krztuścowi nie należy podawać niemowlętom szczepionek DT, ponieważ bardzo to utrudni (a często uniemożliwi) realizację zalecanego schematu szczepienia podstawowego przeciwko krztuścowi z chwilą ustąpienia przeciwwskazań/sytuacji wymagającej zachowania szczególnej ostrożności; d W 2 badaniach z grupą kontrolną (w tym 1 RCT) wykazano, że dzieci chore na astmę, nawet o ciężkim lub umiarkowanym przebiegu, dobrze tolerowały LAIV (p. Czy można podać żywą szczepionkę przeciwko grypie dziecku choremu na astmę oskrzelową i alergiczny nieżyt nosa? – przyp. red.).
ACIP – Advisory Committee on Immunization Practices, BCG – szczepionka przeciwko gruźlicy, COVID-19 (coronavirus disease) – choroba spowodowana przez SARS-CoV-2, DT – szczepionka przeciwko błonicy i tężcowi, dT – szczepionka przeciwko błonicy i tężcowi ze zmniejszoną zawartością toksoidu błoniczego, DTaP – szczepionka przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi z bezkomórkową komponentą krztuścową, DTwP – szczepionka przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi z pełnokomórkową komponentą krztuścową, HAV – szczepionka przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A, HBV – szczepionka przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, HPV – szczepionka przeciwko ludzkiemu wirusowi brodawczaka, IPV – inaktywowana szczepionka przeciwko poliomyelitis, MIS-A – wieloukładowy zespół zapalny dorosłych, MIS-C – wieloukładowy zespół zapalny dzieci, OUN – ośrodkowy układ nerwowy, SARS-CoV-2 – koronawirus zespołu ostrej niewydolności oddechowej 2, RZV – rekombinowana „nieżywa” szczepionka przeciwko półpaścowi, T – szczepionka przeciwko tężcowi, Tdap – szczepionka przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi z bezkomórkową komponentą krztuścową ze zmniejszoną zawartością antygenów, VZV – szczepionka przeciwko ospie wietrznej, YEL-AND – choroba neurotropowa związana ze szczepieniem przeciwko żółtej gorączce, YEL-AVD – choroba trzewna związana ze szczepieniem przeciwko żółtej gorączce, ZGB – zespół Guillana i Barrégo | ||
Fałszywe przeciwwskazania do szczepienia
Fałszywe przeciwwskazania do szczepienia to sytuacje kliniczne lub stany, które nie są przeciwwskazaniami do szczepienia, ale w praktyce są często przyczyną ich odroczenia.
Innymi słowy w takich sytuacjach rezygnacja ze szczepienia lub jego odroczenie jest nieuzasadnione. Fałszywe przeciwwskazania wiążą się z utratą okazji na szczepienie, nieterminową realizacją szczepień obowiązkowych lub zalecanych, opóźnieniem w osiągnięciu uodpornienia (i pośrednio narażenia pacjenta na choroby, którym można zapobiegać poprzez szczepienia), a w szerszej i dalszej perspektywie nawet zmniejszeniem wyszczepialności w populacji.2-4
Najczęstsze fałszywe przeciwwskazania do szczepienia podsumowano w tabeli 3.
| Tabela 3. Sytuacje i stany, które nie są przeciwwskazaniem do szczepienia, ale czasami są z nimi mylonea | |
|---|---|
| Fałszywe „przeciwwskazanie” | Komentarz |
| łagodnie przebiegająca ostra choroba infekcyjna z gorączką lub bez gorączki (np. przeziębienie, wysiękowe zapalenie ucha środkowego, biegunka) | Jeśli rodzice są zdyscyplinowani i mogą się zgłosić na kolejna wizytę w ciągu kilku–kilkunastu dni, szczepienia można przesunąć, aby objawów rozwijającej/nasilającej się choroby infekcyjnej nie pomylić z NOP. Jeśli jednak w ocenie lekarza istnieje ryzyko, że rodzice nie zgłoszą się w najbliższym czasie z dzieckiem ponownie albo sami sygnalizują taką sytuację, szczepienie można bezpiecznie wykonać. Podobnie należy postąpić, gdy tego typu objawy często się powtarzają (np. w okresie jesienno-zimowym). W kilku badaniach wykazano, że szczepienie dzieci podczas łagodnej choroby infekcyjnej jest bezpieczne i skuteczne. |
| okres zdrowienia (rekonwalescencja) po chorobie (np. ospie wietrznej, mononukleozie zakaźnej itp.)a | Nie ma dowodów na mniejszą immunogenność i/lub skuteczność szczepionek podawanych w okresie rekonwalescencji lub większe ryzyko NOP w tym okresie.b Decyduje stan kliniczny pacjenta, a szczepienie można wykonać po ustąpieniu ostrych objawów klinicznych i ustabilizowaniu się stanu chorego. Nie ma uzasadnienia 3-miesięczne opóźnianie szczepień po przechorowaniu ospy wietrznej lub innej choroby zakaźnej. |
| narażenie na chorobę zakaźną | Narażenie na chorobę zakaźną nie jest równoznaczne z zakażeniem i zachorowaniem. Badania i obserwacje dzieci oraz dorosłych szczepionych poekspozycyjnie (np. przeciwko ospie wietrznej, WZW typu A, wściekliźnie) wykazały, że szczepienie w okresie inkubacji choroby infekcyjnej jest bezpieczne i skuteczne. Gdy ryzyko zachorowania jest duże (np. kontakt domowy nieuodpornionego dziecka z chorym na ospę wietrzną), rodzice są zdyscyplinowani i zgłoszą się z dzieckiem po chorobie, szczepienia można opóźnić (nie dotyczy to oczywiście szczepienia poekspozycyjnego przeciwko ospie, które wręcz należy wykonać w opisanej sytuacji). |
| niska lub umiarkowana gorączka po podaniu poprzedniej dawki szczepionki | Nawet wysoka gorączka nie jest bezwzględnym przeciwwskazaniem do szczepienia, ale w niektórych sytuacjach może być wskazaniem do zmiany rodzaju szczepionki (np. z DTwP na DTaP) albo profilaktycznego podania leków przeciwgorączkowych przed kolejną dawką szczepienia (np. u dzieci z grupy ryzyka drgawek gorączkowych). |
| miejscowy NOP o łagodnymi albo umiarkowanym nasileniu (np. obrzęk, zaczerwienienie, bolesność, powiększenie okolicznych węzłów chłonnych) | Nie stanowi przeciwwskazania do podania kolejnej dawki szczepionki lub do podania innych szczepionek. |
| stabilna choroba przewlekła, w tym ośrodkowego lub obwodowego układu nerwowego (np. mózgowe porażenie dziecięce, dobrze kontrolowana padaczka, opóźnienie rozwoju psychomotorycznego) | U dzieci z dobrze kontrolowaną padaczką ew. zmiany leków i/lub ich dawek zaleca się planować na okres po szczepieniu (po okresie występowania typowych NOP), aby ponownych napadów nie intepretować jako NOP. Dzieci z chorobami układu nerwowego są szczególnie narażone na choroby zakaźne i ich powikłania, dlatego program szczepień należy rozszerzyć o szczepienia zalecane i terminowo zrealizować. |
| nieznaczna asymetria napięcia mięśniowego, kręcz szyi | Ocena takich subtelnych zmian jest bardzo subiektywna i najczęściej niedokładna. Jako izolowane objawy nie stanowią przeciwwskazania do szczepień. |
| wady wrodzonec | Niektóre (np. wady serca) stanowią nawet wskazanie do poszerzenia programu szczepień ze względu na ryzyko zakażenia (planowane zabiegi, częsty kontakt z placówkami medycznymi i ryzyko zakażeń szpitalnych) oraz powikłań chorób zakaźnych. |
| leczenie przeciwdrobnoustrojowe (antybiotykoterapia)d | W przypadku leczenia przeciwdrobnoustrojowego decyduje wskazanie do terapii i stan kliniczny pacjenta, a nie sam fakt podawania leku; leczenie antybiotykiem generalnie nie zmniejsza immunogenności szczepienia ani nie wpływa na ryzyko NOP.d |
| wcześniactwo | Nie jest przeciwwskazaniem do szczepień, które należy realizować zgodnie z wiekiem metrykalnym, jeśli tylko pozwala na to stan kliniczny dziecka. W zależności od sytuacji klinicznej jest ew. wskazaniem do zastosowania innych schematów szczepień (np. przeciwko WZW typu B, gdy urodzeniowa mc. wynosi <2000 g [schemat 4-dawkowy] lub pneumokokom [schemat 3+1]). Szczepienie BCG zaleca się po osiągnięciu mc. >2000 g. |
| wywiad wskazujący na alergię na substancje, które nie wchodzą w skład szczepionki (np. penicylinę), choroby i reakcje alergiczne niezwiązane ze szczepieniami | W wybranych sytuacjach mogą być jedynie wskazaniem do dłuższej obserwacji pacjenta (np. 30 min zamiast standardowych 15 min). |
| uczulenie na białka jaja kurzego w przypadku szczepienia MMR lub przeciwko grypiee | Szczepionki MMR oraz inaktywowane przeciwko grypie zawierają niewielką ilość owoalbuminy, która jest zbyt mała do wyzwolenia reakcji anafilaktycznej, dlatego można je bezpiecznie stosować nawet u osób po przebyciu wstrząsu anafilaktycznego po zjedzeniu jaja kurzego. Szczepionkę można bezpiecznie podawać w standardowych warunkach pozaszpitalnych (w placówkach wyposażonych w zestaw przeciwwstrząsowy i pod nadzorem personelu potrafiącego leczyć ciężkie natychmiastowe reakcje alergiczne). |
| odczulanie (immunoterapia alergenowa) | |
| bliski kontakt z osobą nieuodpornioną, z zaburzeniami odporności lub ciężarną (np. w środowisku domowym) | Osoby te powinny unikać bliskiego kontaktu ze szczepionym jedynie w przypadku wystąpienia wykwitów po szczepieniu przeciwko ospie wietrznej (poronna ospa). Po szczepieniu dziecka przeciwko rotawirusom osoby ze znaczną immunosupresją powinny ściśle przestrzegać higieny rąk. |
| karmienie piersią | z wyjątkiem „żywej” szczepionki przeciwko żółtej gorączce i cholerze (szczegóły p. tab. 2) |
| niedożywienie | |
| dodatni wywiad rodzinny lub predyspozycja genetyczna (np. alergia, drgawki i choroby układu nerwowego, nowotwory, choroby autoimmunizacyjne itp.)e | Dotyczy to także występowania NOP u rodzeństwa lub rodziców dziecka kwalifikowanego do szczepień.f |
| planowany zabieg operacyjny i/lub znieczulenie ogólne | Nie ma żadnych danych klinicznych ani teoretycznych przesłanek, że wcześniejsze szczepienie niekorzystnie wpływa na efekt operacji lub ryzyko powikłań. Aby uniknąć konieczności przesunięcia terminu ważnego zabiegu w razie wystąpienia NOP, a także trudności w różnicowaniu NOP i powikłań operacji, w przypadku zabiegów planowych zaleca się zachować 3 dni odstępu od podania szczepionek „nieżywych” lub ≥14 dni od szczepienia szczepionkami „żywymi”.g |
| przebyty niedawno zabieg operacyjny i/lub znieczulenie ogólne | Kwalifikacja do szczepienia nie wymaga zachowania specjalnych odstępów. Szczepienie można wykonać jak tylko pacjent będzie w stabilnym i ogólnie dobrym stanie. |
| zapalenie mięśnia sercowego lub osierdzia niezwiązane ze szczepieniem w wywiadzie (np. w wyniku zakażenia SARS-CoV-2 lub innymi wirusami) w przypadku szczepienia przeciwko COVID-19 | Osoby takie można szczepić przeciwko COVID-19 każdym, aktualnie zarejestrowanym preparatem, jednak szczepienie należy odroczyć do czasu całkowitego wyzdrowienia (tzn. ustąpienia objawów podmiotowych i przedmiotowych wskazujących na zapalenie mięśnia sercowego lub osierdzia, lub powikłań, a także normalizacji laboratoryjnych wskaźników stanu zapalnego serca lub osierdzia). |
| przechorowanie półpaśca w przypadku szczepienia przeciwko półpaścowi | Przechorowanie półpaśca nie zapewnia trwałej ochrony przed ponownym wystąpieniem tej choroby, dlatego osoby, które przebyły półpasiec, zaleca się szczepić zgodnie z ogólnymi zaleceniami (nie należy jednak podawać szczepionki w czasie aktywnego półpaśca, w takiej sytuacji szczepienie zaleca się opóźnić do czasu ustąpienia ostrych objawów choroby [wyjątek stanowi półpasiec oczny – p. tab. 2]).h |
| choroba o podłożu autoimmunizacyjnym w przypadku szczepionek zawierających adiuwanty (np. przeciwko półpaścowi, RSV, WZW typu B) | W większości badań nie potwierdzono większego ryzyka NOP po podaniu szczepionki zwierającej adiuwant u osób z chorobami autoimmunizacyjnymi, w porównaniu z populacją ogólną; osoby z chorobami autoimmunizacyjnymi należą do grupy ryzyka zakażeń (z powodu samej choroby przewlekłej oraz stosowanego leczenia); u pacjentów przyjmujących leki immunosupresyjne lub immunomodulujące czas od zakończenia leczenia do szczepienia zależy od rodzaju terapii i szczepionki („żywa” lub „nieżywa”); szczepienie należy odroczyć w razie zaostrzenia choroby podstawowej lub jej rzutu do czasu ustąpienia objawów klinicznych, lub ich stabilizacji. |
| a Opracowano na podstawie 2 oraz 6–30 pozycji piśmiennictwa. b Z wyjątkiem przechorowania odry, która wywołuje udowodniony, przemijający efekt immunosupresyjny (do szczepień można powrócić 6 tyg. po ustąpieniu objawów). c Z wyjątkiem niektórych nieskorygowanych wad jelita sprzyjających wgłobieniu w przypadku szczepienia przeciwko rotawirusom. d Z wyjątkiem acyklowiru lub walacyklowiru w przypadku szczepienia przeciwko ospie wietrznej i półpaścowi (należy przerwać ≥24 h przed szczepieniem i nie stosować 14 dni po nim) lub oseltamiwiru, zanamiwiru lub amantadyny w przypadku „żywej” szczepionki przeciwko grypie (należy przerwać ≥48 h przed szczepieniem i nie stosować 14 dni po nim), albo antybiotyków i sulfonamidów oraz leków przeciwmalarycznych w przypadku szczepienia „żywą” szczepionką przeciwko durowi brzusznemu (należy zachować odstęp ≥3 dni przed szczepieniem i po nim albo dłuższy w przypadku antybiotyków o długim okresie półtrwania [np. azytromycyna]) lub leków przeciwmalarycznych (chlorochina) i antybiotyków w przypadku „żywej” szczepionki przeciwko cholerze (należy zachować odstęp ≥10 dni przed profilaktycznym rozpoczęciem przyjmowania chlorochiny [odstęp ten może być krótszy, jeżeli terminu podróży nie da się opóźnić] lub ≥14 dni po ostatniej dawce antybiotyku [jeżeli pacjent wymaga leczenia antybiotykiem, nie należy go opóźniać z powodu szczepienia]). e W ChPL szczepionek inaktywowanych dostępnych w Polsce (Vaxigrip Tetra, Fluenza Tetra) producent nadal wymienia nadwrażliwość na białka jaja kurzego, jako przeciwwskazanie do szczepienia. f Z wyjątkiem ciężkich wrodzonych niedoborów odporności (zwłaszcza SCID) u rodziców lub rodzeństwa w przypadku kwalifikacji noworodka lub niemowlęcia do szczepienia przeciwko BCG, przeciwko rotawirusom lub pierwszej dawki MMR (w takich przypadkach bezpieczniej jest najpierw wykluczyć niedobór odporności u dziecka, bo ryzyko ujawnienia się choroby u dziecka z takiej grupy ryzyka jest większe niż w przeciętnej populacji). g Szczepienia ze wskazań życiowych (np. w celu profilaktyki poekspozycyjnej przeciwko tężcowi, wściekliźnie, WZW typu B) można wykonać w każdym czasie. h Zgodnie z zaleceniami australijskimi i nowozelandzkimi u osób bez niedoboru odporności można rozważyć opóźnienie szczepienia o ≥12 mies. po przechorowaniu półpaśca, ponieważ ryzyko kolejnego epizodu w tym okresie jest małe (dostępne dane wskazują, że odporność po epizodzie półpaśca utrzymuje się przez 1–3 lat). U osób z niedoborami odporności szczepienie można rozważyć już 3 mies. po ustąpieniu ostrych objawów półpaśca.
BCG – szczepionka przeciw gruźlicy, COVID-19 – choroba spowodowana przez SARS-CoV-2, DTaP – szczepionka przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi z bezkomórkową komponentą krztuścową, DTwP – szczepionka przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi z pełnokomórkową komponentą krztuścową, MMR – szczepionka przeciwko odrze, śwince i różyczce, NOP – niepożądany odczyn poszczepienny, SARS-CoV-2 – koronawirus zespołu ostrej niewydolności oddechowej 2, WZW – wirusowe zapalenie wątroby | |
* W ostatnim czasie uprawnienia do kwalifikacji do szczepień zalecanych u dorosłych rozszerzono na inne zawody medyczne. Kwalifikację dorosłych do szczepień zalecanych może przeprowadzić felczer, lekarz dentysta, pielęgniarka, położna, ratownik medyczny, a także fizjoterapeuta, diagnosta laboratoryjny lub farmaceuta po ukończeniu szkolenia teoretycznego dostępnego na platformie e-learningowej Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego. Kwalifikację do szczepienia dzieci zawsze przeprowadza lekarz (na podstawie art. 19 ust. 5a ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. Dz.U. 2023, poz. 1284, 909, 1938).
Piśmiennictwo:
1. Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. Dz.U. 2023 poz. 12842. Kroger A., Bahta L., Long S., Sanchez P.: General Best Practice Guidelines for Immunization. www.cdc.gov/vaccines/hcp/acip-recs/general-recs/downloads/general-recs.pdf (dostęp: 27.05.2024)
3. Intervention guidebook for implementing and monitoring activities to reduce Missed Opportunities for Vaccination. Geneva, World Health Organization, 2019.
4. Szilagyi P.G., Rodewald L.E.: Missed opportunities for immunizations: a review of the evidence. J. Public Health Manag Pract., 1996; 2 (1): 18–25
5. Interim clinical considerations for use of COVID-19 vaccines in the United States. www.cdc.gov/vaccines/covid-19/clinical-considerations/interim-considerations-us.html (dostęp: 27.05.2024)
6. Hamborsky J., Kroger A., Wolfe S. (red.): Centers for Disease Control and Prevention. Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases. Wyd. 14. Public Health Foundation, Waszyngton, 2021. www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/index.html (dostęp: 27.05.2024)
7. Komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego z dnia 27 października 2023 r. w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2024. Dz.U. Ministra Zdrowia 2023, poz. 100
8. Nilsson L., Brockow K., Alm J. i wsp.: Vaccination and allergy: EAACI position paper, practical aspects. Pediatr. Allergy Immunol., 2017; 28 (7): 628–640
9. Australian Immunization Handbook. immunisationhandbook.health.gov.au/ (dostęp: 27.05.2024)
10. New Zealand Ministry of Health: Immunisation Handbook (2024). www.tewhatuora.govt.nz/for-health-professionals/clinical-guidance/immunisation-handbook (dostęp: 27.05.2024)
11. WHO: Immunization, Vaccines and Biologicals. www.who.int/teams/immunization-vaccines-and-biologicals (dostęp: 27.05.2024)
12. Public Health Agency of Canada. Canadian Immunization Guide. www.canada.ca/en/public-health/services/canadian-immunization-guide.html (dostęp: 27.05.2024)
13. Recommendations by the Standing Committee on Vaccination (STIKO) at the Robert Koch Institute – 2023. www.rki.de/EN/Content/infections/Vaccination/recommandations/04_23_englisch.pdf (dostęp: 27.05.2024)
14. Public Health England: Immunisation against infectious disease. www.gov.uk/government/collections/immunisation-against-infectious-disease-the-green-book (dostęp: 27.05.2024)
15. Mrukowicz J. (red.): Jak rozmawiać z rodzicami o szczepieniach dzieci. Praktyczny przewodnik dla lekarzy i pielegniarek. Med. Prakt. Szczepienia WS 1/2018
16. Małecka I., Stryczyńska-Kazubska J., Wysocki J. i wsp.: Szczepienia dzieci z chorobami układu nerwowego. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Wakcynologii. (W:) Steinborn B. (red.): Standardy postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w schorzeniach układu nerwowego u dzieci i młodzieży. Lublin, Wydawnictwo Bifolium, czerwiec 2015 (p. także: www.mp.pl/szczepienia/artykuly/wytyczne/124947)
17. Hills S.L., Poehling K.A., Chen W.H., Staples J.E.: Tick-borne encephalitis vaccine: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices, United States, 2023. MMWR Recomm. Rep., 2023; 72: 1–29
18. Plotkin S.A., Orenstein W.A., Offit P.A. (red.): Vaccines. Wyd. 68., 2024
19. Grohskopf L.A., Blanton L.H., Ferdinands J.M. i wsp.: Prevention and control of seasonal influenza with vaccines: recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices – United States, 2022–23 Influenza Season. MMWR Recomm. Rep., 2022; 71 (No. RR-1): 1–28
20. Kuchar E., Rudnicka L., Kocot-Kępska M. i wsp.: Szczepienie przeciwko półpaścowi. Zalecenia grupy ekspertów Polskiego Towarzystwa Wakcynologii, Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej, Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego, Polskiego Towarzystwa Badania Bólu i Polskiego Towarzystwa Neurologicznego. Med. Prakt., 2023; 5: 64–72
21. Walia A., Sun Y., Acharya N.R.: Risk of herpes zoster ophthalmicus recurrence after recombinant zoster vaccination. JAMA Ophthalmol., 2024; 142 (3): 249–256
22. Collins J.P., Ryan E.T., Wong K.K. i wsp.: Cholera Vaccine: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices, 2022. MMWR Recomm. Rep., 2022; 71 (No. RR-2): 1–8
23. Wroczyńska A., Matkowska-Kocjan A., Ciach A.: Szczepienia przed podróżami zagranicznymi – choroby przenoszone przez komary. Med. Prakt. Szczepienia, 2020; 3: 85–94
24. Wroczyńska A., Ściubisz M.: Nowa doustna „żywa” szczepionka przeciwko cholerze. Kompendium praktyka w pytaniach i odpowiedziach. Med. Prakt. Szczepienia, 2023; 2: 103–112
25. Turner P.J., Fleming L., Saglani S. i wsp.: Safety of live attenuated influenza vaccine (LAIV) in children with moderate to severe asthma. J. Allergy Clin. Immunol., 2020; 145 (4): 1157–1164
26. Sokolow A.G., Stallings A.P., Kercsmar C. i wsp.: Safety of live attenuated influenza vaccine in children with asthma. Pediatrics, 2022; 149 (4): e2021055432
27. Bass A.R., Chakravarty E., Akl E.A.: 2022 American College of Rheumatology Guideline for vaccinations in patients with rheumatic and musculoskeletal diseases. Arthritis. Care Res. (Hoboken), 2023; 75 (3): 449–464
28. Furer V., Rondaan C., Heijstek M.W.: 2019 update of EULAR recommendations for vaccination in adult patients with autoimmune inflammatory rheumatic diseases. Ann. Rheum. Dis., 2020; 79 (1): 39–52
29. Otero-Romero S., Lebrun-Frénay C., Reyes S. i wsp.: ECTRIMS/EAN consensus on vaccination in people with multiple sclerosis: Improving immunization strategies in the era of highly active immunotherapeutic drugs. Mult. Scler., 2023; 29 (8): 904–925
30. Melgar M., Britton A., Roper L.E. i wsp.: Use of respiratory syncytial virus vaccines in older adults: recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices – United States, 2023. MMWR, 2023; 72 (29): 793–801
