Jak dokumentować szczepienia obowiązkowe u podróżujących za granicę?

Skróty: IHR (International Health Regulations) – Międzynarodowe przepisy zdrowotne, MKSz (International Certificate of Vaccination or Prophylaxis) – Międzynarodowa książeczka szczepień, WHO – Światowa Organizacja Zdrowia

Obowiązkowe szczepienie przeciwko żółtej gorączce

Szczepienie przeciwko żółtej gorączce jest jedynym szczepieniem obowiązkowym dla podróżnych na stałe wpisanym do IHR (p. Szczepienie przeciwko żółtej gorączce – przypominać czy nie przypominać? – przyp. red.). Aktualnie jest ono wymagane od podróżujących do kilkunastu krajów Afryki i Ameryki Południowej oraz od osób opuszczających rejony występowania żółtej gorączki i przybywających do niektórych krajów potencjalnie zagrożonych transmisją tego wirusa (p. tab.), jeśli u podróżnego nie stwierdza się przeciwwskazań do podania szczepionki (p. Szczepienia przed podróżami zagranicznymi - choroby przenoszone przez komary – przyp. red.). Wykonanie szczepienia przeciwko żółtej gorączce powinno być potwierdzone wpisem do MKSz w sposób zgodny z zasadami opisanymi w IHR (p. ryc. 1). Zgodnie z Aneksem 7 do IHR z 2016 roku wpis uzyskuje ważność 10 dni po wykonaniu szczepienia i obowiązuje przez całe życie osoby zaszczepionej (od 2016 r. w MKSz używa się określenia life of person vaccinated, wcześniej zgodnie z IHR wpis potwierdzający uodpornienie przeciwko żółtej gorączce był ważny przez 10 lat od daty podania szczepionki).³

Wydłużenie okresu ważności wpisu z 10 lat na całe życie podróżnego dotyczy zarówno dokumentów wystawionych po 11 lipca 2016 roku, jak i automatycznie wszystkich sprzed tej daty, bez konieczności wprowadzania zmian w MKSz wypełnionych zgodnie z wcześniejszymi zasadami. WHO podkreśla wręcz, że wszelkie poprawki i skreślenia w MKSz mogą spowodować utratę ważności dokumentu.

Zgodnie z wymogami WHO szczepienie przeciwko żółtej gorączce powinno być potwierdzone wpisem w języku angielskim lub francuskim. Zwyczajowo także pieczęć urzędowa ośrodka (przychodni, punktu szczepień) używana w MKSz jest w jednym z tych języków, najczęściej w języku angielskim. Niektóre narodowe instytucje zdrowia publicznego wprowadziły lokalne zasady dokumentowania szczepień przeciwko żółtej gorączce wraz ze wzorem pieczęci dla punktów szczepień, nie dotyczy to jednak Polski. WHO nie wymaga konkretnych danych w treści pieczęci ani kształtu pieczęci placówki (np. okrągłego).

Prawidłowa dokumentacja szczepienia przeciwko żółtej gorączce w MKSz ma szczególnie ważne znaczenie dla podróżnych, dla których potwierdzenie uodpornienia jest warunkiem wjazdu do krajów objętych obowiązkiem szczepień. Brytyjska organizacja National Travel Health Network and Centre (NaTHNaC) informuje pracowników medycznych wydających pacjentom MKSz o potwierdzonych przypadkach zakwestionowania ważności wpisu w MKSz przez służby graniczne różnych krajów z powodu niespełnienia standardu dokumentacji wymaganego przez WHO. NaTHNaC przestrzega, że konsekwencje takiej sytuacji mogą być poważne i w najgorszym przypadku obejmują m.in. przymusowe szczepienie lub nałożenie kary finansowej na podróżnika.⁴

Duplikat MKSz z potwierdzeniem szczepienia przeciwko żółtej gorączce

WHO nie podaje szczegółowych zasad dotyczących wypełniania duplikatu MKSz w przypadku zagubienia lub zniszczenia oryginału bądź zmiany danych osobowych pacjenta. Natomiast amerykańskie Centers for Disease Control and Prevention oraz NaTHNaC zalecają, aby w przypadku zagubienia oryginału MKSz wystawić jej duplikat z oryginalną datą szczepienia (a nie datą wystawienia duplikatu) oraz wpisem life of the person vaccinated (ważne przez całe życie osoby zaszczepionej), nawet jeśli szczepienie miało miejsce przed 11 lipca 2016 roku, czyli w okresie, w którym zgodnie z regulacjami IHR ważność szczepienia wynosiła 10 lat. Taki duplikat można wydać pod warunkiem, że dostępne są dokumenty potwierdzające wykonanie szczepienia i zawierają one wszystkie wymagane szczegóły (m.in. numer serii podanej wówczas szczepionki).^4,5

Zwolnienie ze szczepienia przeciwko żółtej gorączce

W razie przeciwwskazań do podania szczepionki u osoby udającej się do kraju objętego obowiązkiem uodpornienia przeciwko żółtej gorączce IHR dopuszczają możliwość wystawienia przez lekarza zaświadczenia zwalniającego podróżnego z tego obowiązku. Zgodnie ze stanowiskiem WHO służby sanitarne państw docelowych powinny respektować takie zwolnienie ze szczepienia.¹ Zwyczajowo zwolnienie wystawione w języku angielskim lub francuskim jest ważne w odniesieniu do danej podróży i w określonym przedziale czasu. WHO nie przedstawia wzorca takiego dokumentu, nie istnieją również spójne, międzynarodowe wytyczne określające formę zaświadczenia. W niektórych krajach (m.in. w USA, Kanadzie i Wielkiej Brytanii) narodowe instytucje zdrowia publicznego opracowały wzór dokumentu zwalniającego ze szczepienia (p. ryc. 2), jednak w Polsce nie funkcjonuje takie rozwiązanie.

Zwyczajowo zaświadczenie zwalniające podróżnego ze szczepienia przeciwko żółtej gorączce zawiera następujące dane:

1. imię i nazwisko podróżnego zgodne z paszportem
2. data urodzenia podróżnego
3. numer paszportu podróżnego
4. kraje docelowe podróży (opcjonalnie)
5. okres ważności zwolnienia (okres podróży objętej zwolnieniem ze szczepienia)
6. przyczyna zwolnienia ze szczepienia (opcjonalnie)
7. data wystawienia dokumentu
8. podpis i pieczęć lekarza oraz pieczęć urzędowa placówki.

Przykładowy wpis w języku angielskim zwalniający ze szczepienia może brzmieć: The traveller named above is a patient under my care and must be exempted from the requirement for yellow fever immunization.

Podróżnego zwolnionego ze szczepienia przeciwko żółtej gorączce z powodu przeciwwskazań należy poinformować o ryzyku zachorowania i jego konsekwencjach, jak również o konieczności rygorystycznego stosowania środków ochrony przed ukłuciami komarów przenoszących tę chorobę podczas podróży (repelenty, odzież ochronna, insektycydy, moskitiera nad łóżkiem lub korzystanie z klimatyzowanych pomieszczeń).

Obowiązkowe szczepienie przeciwko poliomyelitis

Z powodu międzynarodowego ryzyka rozprzestrzenienia się zakażeń wirusem poliomyelitis w 2014 roku WHO ogłosiła tymczasowe stanowisko dotyczące obowiązkowych szczepień przeciwko tej chorobie osób opuszczających po długim pobycie (>4 tyg.) państwa, w których występuje transmisja tego wirusa (tzn. dzikiego wirusa polio typu 1  [WPV1] oraz krążącego wirusa pochodzenia szczepionkowego typu 1 [cVDPV1] i typu 3 [cVDPV3]). Zasady te wciąż obowiązują, a komitet ekspertów WHO ds. IHR i szczepień przeciwko polio co 3 miesiące aktualizuje listę państw, których dotyczy obowiązek. Aktualnie (stan na listopad 2025 r.) do tej grupy należą: Afganistan, Demokratyczna Republika Konga, Gujana Francuska, Gwinea, Mozambik i Pakistan. Dotyczy to wyłącznie osób zamieszkujących te kraje lub podróżnych przebywających w nich >4 tygodnie, a szczepienie przeciwko poliomyelitis należy wykonać w okresie od 4 tygodni do 12 miesięcy przed datą opuszczenia danego państwa.^6,7 Uodpornienie powinno być odnotowane wpisem do MKSz w sposób zgodny z Aneksem 6 IHR, tzn. na stronach 4–7 MKSz, w języku angielskim i zgodnie z zasadami przedstawionymi na rycinie 1, przy czym okres ważności szczepienia w przypadku obowiązkowych szczepień przeciwko poliomyelitis wynosi 1 rok od dnia podania szczepionki. W polu „Szczepienie lub środek profilaktyczny” należy wpisać poliomyelitis, nie podając nazwy handlowej szczepionki, a jeśli do szczepienia wykorzystano preparat skojarzony (np. przeciwko tężcowi, błonicy, krztuścowi i poliomyelitis) to pełną informację o nim należy wpisać osobno w części MKSz dla szczepień zalecanych (s. 8–11 w książeczce, p. niżej).⁸

Niezależnie od tych wymogów szczepienie przypominające przeciwko poliomyelitis zaleca się dorosłym przed podróżą do wielu krajów Azji i Afryki zagrożonych tą chorobą, zgodnie z bieżącą sytuacją epidemiologiczną i wówczas można je udokumentować w części MKSz dla szczepień zalecanych.

Inne szczepienia wymagane od podróżnych

Poszczególne państwa mogą na podstawie przepisów IHR żądać także innych szczepień zgodnie z własnym prawem wizowym. Aktualnie lokalne regulacje obejmujące podróżnych z Europy obowiązują na przykład w Arabii Saudyjskiej w zakresie szczepień przeciwko meningokokom dla udających się na pielgrzymkę hadżdż (szczepienie nie jest już wymagane do wizy turystycznej). W takich sytuacjach szczepienia należy dokumentować zgodnie z wymogami władz danego kraju (nie jest to regulowane przepisami WHO).