Wiele hałasu o nic?

Skróty: BCG (Bacillus Calmette-Guérin) – szczepionka przeciwko gruźlicy, GIS – Główny Inspektor Sanitarny, NOP – niepożądany odczyn poszczepienny,POZ – podstawowa opieka zdrowotna, PSO – program szczepień ochronnych, SCID (severe combined immunodeficiency) – ciężki złożony niedobór odporności ZOMR – zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych

We wrześniu 2025 roku w Polsce rozpoczęto pilotaż programu badania przesiewowego w kierunku ciężkich złożonych niedoborów odporności (SCID) i agammaglobulinemii. Objęto nim wszystkie noworodki, a po zakończeniu pilotażu badanie ma wejść do standardowego programu powszechnych badań przesiewowych finansowanych ze środków publicznych (aktualnie obejmuje on wczesne wykrywanie wrodzonej niedoczynności tarczycy, fenyloketonurii, mukowiscydozy, rzadkich wrodzonych błędów metabolizmu, wrodzonego przerostu nadnerczy, rdzeniowego zaniku mięśni i niedoboru biotynidazy). Rozszerzenie katalogu badań przesiewowych można ocenić pozytywnie, choć pozostaje pytanie o efektywność kosztową takiej diagnostyki z perspektywy populacji i płatnika publicznego w przypadku niektórych ujętych w nim ostatnio chorób (rdzeniowy zanik mięśni, SCID).

Niestety Ministerstwo Zdrowia (MZ) podjęło decyzję o rozpoczęciu badań przesiewowych w kierunku SCID, nie uwzględniając powiązanego z nim istotnego obszaru praktyki – obowiązkowego, powszechnego szczepienia noworodków przeciwko gruźlicy (BCG). List ówczesnej Konsultantki krajowej w dziedzinie neonatologii wysłany do ordynatorów oddziałów neonatologicznych w Polsce ujawnił dodatkowo, że odpowiedni Konsultanci krajowi – w dziedzinie immunologii klinicznej i neonatologii (a jeśli brano pod uwagę przesunięcie szczepienia BCG na 2.–3. mż. dzieci w ramach rutynowej wizyty szczepiennej – również medycyny rodzinnej) – nie poczynili wcześniej żadnych wspólnych ustaleń. Na etapie przygotowania lub wdrażania programu zabrakło jakichkolwiek oficjalnych wytycznych MZ, wspomnianych Konsultantów krajowych i Głównego Inspektora Sanitarnego (GIS) dotyczących szczepienia BCG w kontekście badania przesiewowego w kierunku SCID, a lekarzy – neonatologów i pediatrów – pozostawiono z dylematem: co zrobić ze szczepieniem BCG na oddziałach neonatologicznych, skoro w zdecydowanej większości przypadków wynik badania jest znany dopiero po wypisaniu dziecka ze szpitala.

Szybko się okazało, że dla wielu lekarzy już sam fakt pobrania krwi w ramach powszechnego badania przesiewowego w kierunku SCID stanowi istotną barierę w realizacji obowiązkowego szczepienia BCG u dzieci, mimo iż przed rozpoczęciem przesiewu rutynowo kwalifikowali noworodki do tego szczepienia, a w dotychczasowych zaleceniach i przepisach (m.in. programie szczepień ochronnych [PSO]) nic się nie zmieniło. Niestety merytorycznych wskazówek opartych na rzetelnym bilansie korzyści i ryzyka nie zawierał również wspomniany list Konsultantki krajowej w dziedzinie neonatologii.

Na lekarskich forach internetowych pojawiły się porady i pomysły postępowania, które stwarzają istotne ryzyko drastycznego zmniejszenia wyszczepialności niemowląt przeciwko gruźlicy, zwłaszcza że – jak wskazuje dotychczasowa praktyka – poradnie podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) nie są aktualnie przygotowane do przejęcia szczepień BCG niemowląt (szczepionki są konfekcjonowane w fiolkach po 10 dawek, a technika szczepienia śródskórnego wymaga od pielęgniarek umiejętności i praktyki).

Zamieszanie, jakie powstało, jest modelowym przykładem, jak nie należy wprowadzać istotnych zmian systemowych w praktyce klinicznej. Co zatem trzeba wiedzieć, aby podjąć optymalną dla dziecka decyzję o noworodkowym szczepieniu BCG w aktualnej sytuacji?

Kluczowe informacje – dekalog lekarza

Po pierwsze, cel programu przesiewowego

Celem badania przesiewowego noworodków jest wczesne rozpoznanie SCID w okresie bezobjawowym, co pozwala na szybkie rozpoczęcie leczenia przyczynowego, polegającego na przeszczepieniu macierzystych komórek krwiotwórczych lub – w ściśle określonych defektach genetycznych – zastosowaniu terapii genowej. Natomiast celem badania nie jest wykrycie przeciwwskazań do szczepień i kwalifikacja do podania BCG.

Po drugie, aktualny PSO i zasady kwalifikacji do szczepień

Zgodnie z aktualnym polskim PSO na rok 2026 wszystkie noworodki z masą ciała ≥2000 g powinny otrzymać dawkę BCG śródskórnie w pierwszych dobach życia (nie później niż przed wypisaniem z oddziału do domu). Szczepienie to jest obowiązkowe. Szczepionka zawiera „żywe” prątki szczepu Bacillus Calmette-Guérin, który jest atenuowanym (osłabionym) szczepem prątka bydlęcego (Mycobacterium bovis).

Przeciwwskazaniem do podania BCG jest m.in. ciężki niedobór odporności komórkowej (np. SCID). Dzieci są kwalifikowane do szczepienia BCG (tak jak do wszystkich innych szczepień) na podstawie lekarskiego badania kwalifikacyjnego, które obejmuje ukierunkowany, przesiewowy wywiad z jego rodzicem/opiekunem (p. Kwestionariusze wywiadu przesiewowego przed szczepieniem i inne formularze – przyp. red.) oraz badanie przedmiotowe (fizykalne). Celem lekarskiego badania kwalifikacyjnego jest m.in. identyfikacja przeciwwskazań do szczepienia. W kwalifikacji do podania BCG kluczowa jest odpowiedź na pytanie: „Czy u rodziców lub rodzeństwa dziecka rozpoznano ciężki wrodzony niedobór odporności lub w rodzinie wystąpił nagły zgon z powodu ciężkich zakażeń?”. Odpowiedź twierdząca na to pytanie, czyli dodatni wywiad rodzinny w kierunku SCID, jest wskazaniem do opóźnienia szczepienia BCG do czasu weryfikacji rozpoznania.

W ramach standardowej kwalifikacji do szczepień dzieci i młodzieży nie zaleca się rutynowo wykonywać badań pomocniczych, jeśli w wywiadzie i badaniu przedmiotowym nie stwierdzono objawów alarmowych (p. Czy podczas kwalifikacji dziecka do szczepienia zaleca się wykonywanie wybranych badań diagnostycznych? – przyp. red.). Z taką sytuacją mamy do czynienia podczas rutynowej kwalifikacji noworodków do szczepienia BCG. Pobranie próbki krwi w ramach powszechnego badania przesiewowego nie jest tożsame z podejrzeniem klinicznym, a tym bardziej z rozpoznaniem SCID. Nie jest więc przeciwwskazaniem do podania noworodkowi BCG.

Po trzecie, oczekiwanie na wynik przesiewu opóźnia lub uniemożliwia szczepienie BCG

W ramach przesiewu w kierunku SCID stosuje się test molekularny oparty na metodzie ilościowej reakcji łańcuchowej polimerazy (PCR) w czasie rzeczywistym (qRT-PCR), który umożliwia jednoczesną analizę próbki w kierunku SCID (oznaczenie TREC i KREC) oraz rdzeniowego zaniku mięśni. Materiałem do badania jest sucha kropla krwi pobrana na bibułę z pięty noworodka. Badanie wykonuje się w Zakładzie Genetyki Medycznej Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie. Czas oczekiwania na pierwsze oznaczenie może wynieść około 2 tygodni, a gdy konieczne jest pobranie drugiej próbki krwi i ponowna ocena, proces diagnostyczny wydłuży się do około 1 miesiąca. Zatem praktycznie nie można uzyskać wyniku przesiewu przed upływem wskazanego w PSO terminu podania noworodkowi BCG.

Pojawiające się na lekarskich forach internetowych pomysły, aby zalecać rodzicom powrót do poradni przyszpitalnej (w szpitalu, w którym dziecko się urodziło) na szczepienie BCG po uzyskaniu ujemnego wyniku przesiewu lub cedowanie szczepienia na POZ (lub poradnie konsultacyjne ds. szczepień), są obarczone dużym ryzykiem drastycznego zmniejszenia wyszczepialności niemowląt przeciwko gruźlicy. Dla wielu rodziców (zwłaszcza mieszkających w innej miejscowości) ponowna wizyta w szpitalu to kłopot organizacyjny, który zwiększa ryzyko rezygnacji ze szczepienia, a próby realizacji szczepienia BCG w POZ dotychczas często kończyły się fiaskiem (dzieci odsyłano do nielicznych poradni konsultacyjnych ds. szczepień – p. dalej).

Po czwarte, szczepienie BCG w POZ wymaga zmian systemowych

Aktualne wątpliwości neonatologów, pediatrów i rodziców noworodków można rozwiać, na przykład przesuwając oficjalnie szczepienie BCG na późniejszy wiek dziecka, czyli na pierwszą wizytę szczepienną (7.–8. tż.) lub patronażową (4. tż.) w placówce POZ. Jednak w polskich realiach taka decyzja wymaga spełnienia 2 warunków:

• przeprowadzenia przez gremia eksperckie rzetelnego, merytorycznego bilansu korzyści i ryzyka w aktualnie niepewnej sytuacji epidemiologicznej gruźlicy w Polsce (p. dalej) i formalnej zmiany przesłanek ustawowych oraz PSO
• dobrze zaplanowanych (z wystarczającym wyprzedzeniem) i skoordynowanych działań organizacyjnych, przygotowujących poradnie POZ na przejęcie powszechnych szczepień BCG niemowląt.

Żadnego z tych warunków nie spełniono przed wprowadzeniem powszechnego przesiewu w kierunku SCID, ani w pierwszych miesiącach jego realizacji (w okresie do przygotowania niniejszego artykułu do publikacji).

Do tej pory u zdecydowanej większości dzieci szczepienie BCG realizowano na oddziałach noworodkowych (91,5% noworodków zaszczepionych w 2024 r.), przed wypisaniem dziecka ze szpitala do domu. Technika szczepienia wymaga odpowiednich umiejętności i praktyki – wstrzyknięcie wykonuje się śródskórnie w obrębie 1/3 górnej, zewnętrznej części lewego ramienia (p. Technika wykonania szczepienia BCG – przyp. red.). Podanie szczepionki wymaga wprawy, a nieprawidłowa technika iniekcji zwiększa ryzyko miejscowych niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP [p. Błędy wykonawcze przy realizacji szczepień – przyp. red.]). Szczepienie BCG rzadko przeprowadza się w placówkach POZ, dlatego pielęgniarki i położone, które tam pracują, mają mniejsze doświadczenie w tym zakresie, w porównaniu z pielęgniarkami i położnymi pracującymi na oddziałach neonatologicznych. Zanim zapadnie decyzja o formalnym przeniesieniu powszechnego szczepienia BCG ze szpitali do POZ, należy nie tylko zadbać o przeszkolenie personelu medycznego POZ w zakresie techniki podania BCG, ale także przygotować logistycznie przychodnie POZ. Szczepionkę BCG należy wstrzykiwać specjalną, tuberkulinową strzykawką z dobrze dopasowaną igłą, a wszystkie zawarte w fiolce dawki (w zależności od używanego preparatu handlowego – 10 lub 20 dawek) trzeba zużyć natychmiast po rekonstytucji (maks. do 4 h), co wymaga umówienia na szczepienie odpowiedniej liczby dzieci, aby efektywnie wykorzystać przygotowane dawki preparatu. Logistyka na poziomie POZ jest więc niemniejszym wyzwaniem niż technika szczepienia. Powszechne szczepienie BCG na oddziale noworodkowym pozwala ominąć wiele z tych trudności.

Problemu nie rozwiążą również poradnie konsultacyjne ds. szczepień (aktualnie działające np. w ramach poradni chorób zakaźnych), ponieważ jest ich za mało, aby można je było zaangażować w sprawne przeprowadzenie szczepień populacyjnych (p. Poradnie udzielające konsultacji specjalistycznych z zakresu szczepień ochronnych – przyp. red.). Co więcej, niektóre poradnie oferują tylko konsultacje specjalistyczne (np. w zakresie indywidualnego kalendarza szczepień), a na realizację szczepień kierują pacjentów do poradni POZ.

Nieco trudniejsza do skoordynowania, ale możliwa jest również realizacja szczepienia BCG w ramach zaplanowanych akcji. Szczepienia mogłyby wykonywać przeszkolone pielęgniarki lub położone w wyznaczonych poradniach POZ albo w poradniach neonatologicznych przy oddziałach noworodkowych. Każde zaproponowane rozwiązanie wymaga jednak formalnej decyzji i zmiany PSO, przygotowania logistycznego oraz rozważenia większego ryzyka rezygnacji ze szczepienia lub jego nieterminowej realizacji w wyniku zwiększenia liczby wizyt lekarskich.

Po piąte, ryzyko związane z zachorowaniem na gruźlicę

Głównym celem programu powszechnych szczepień noworodków przeciwko gruźlicy jest zapobieganie ciężkim postaciom tej choroby, typowym dla wieku wczesnodziecięcego – gruźlicy prosówkowej i gruźliczemu zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych (ZOMR). Szacuje się, że skuteczność BCG w odniesieniu do tych postaci gruźlicy wynosi około 90%. Dzięki powszechnym szczepieniom BCG w pierwszych dniach życia noworodków zachorowalność na gruźlicę prosówkową i gruźlicze ZOMR w populacji dzieci w Polsce jest dobrze kontrolowana. W latach 2020–2024 w Polsce rejestrowano rocznie 3–6 przypadków gruźliczego ZOMR, ale żaden z nich nie dotyczył dzieci.

W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat ogólna zapadalność na gruźlicę w Polsce istotnie się zmniejszyła. Aktualnie sytuacja epidemiologiczna jest jednak niestabilna. Z danych European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC) wynika, że m.in. w Polsce, ale także w Rumunii, Republice Mołdawii, Tadżykistanie i Ukrainie, po znacznym zmniejszeniu zachorowalności w 2020 roku w porównaniu z 2019 rokiem (co było związane z restrykcjami wprowadzonymi podczas pandemii COVID-19), od 3 lat zwiększa się liczba zgłoszonych zachorowań na gruźlicę. W Polsce w 2023 roku zarejestrowano 4436 przypadków gruźlicy. W 2023 roku średnia zapadalność w krajach Unii Europejskiej/Europejskiego Obszaru Gospodarczego (UE/EOG) wynosiła 8,6/100 000, natomiast w Polsce 11,8/100 000 i była o 3,5% większa niż w 2022 roku. Największa zachorowalność dotyczyła osób w wieku 45–64 lat (19,1/100 000). Z najnowszego raportu Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc wynika, że w 2024 roku zapadalność na wszystkie postaci gruźlicy wyniosła 11,3/100 000. W ciągu ostatnich 5 lat (2020–2024) odnotowano następujące zmiany zapadalności: -36,7%, +10,2%, +17,5%, +3,5%, -4,2%. Ogółem w tym okresie odnotowano zwiększenie zapadalności średnio o 5,4%, w przeciwieństwie do wcześniejszych 5 lat (2015–2019), kiedy zapadalność zmniejszyła się średnio o 3,5%.

Postulat rozważenia rezygnacji z powszechnego szczepienia BCG w Polsce wysunięto już kilkanaście lat temu. Jak dotąd eksperci odpowiedzialni za polski PSO nie podjęli jednak takiej decyzji, ponieważ nie spełniamy ustalonych przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) kryteriów zapadalności, a dodatkowo w związku z wojną w Ukrainie sytuacja epidemiologiczna jest niepewna – obserwuje się dużą zapadalność na gruźlicę lekooporną nie tylko w tym kraju, ale także u naszych pozostałych wschodnich sąsiadów.

W aktualnej sytuacji epidemiologicznej i organizacyjnej w Polsce rezygnacja ze szczepienia BCG na oddziałach neonatologii i odsyłanie dzieci na to szczepienie w późniejszym wieku do placówek POZ lub poradni konsultacyjnych ds. szczepień ochronnych wiąże się z ryzykiem nagłego, istotnego zmniejszenia wyszczepialności przeciwko gruźlicy w populacji niemowląt. Następstwem tego może być zwiększenie zachorowalności na gruźlicze ZOMR lub gruźlicę prosówkową w okresie wczesnodziecięcym, co wiąże się z poważnymi konsekwencjami zdrowotnymi dla dzieci (nawet w erze powszechnej dostępności leków przeciwprątkowych).

Po szóste, SCID to choroba rzadka

SCID to grupa chorób uwarunkowanych genetycznie, spowodowanych mutacją w genach kodujących białka uczestniczące w procesie kooperacji lub dojrzewania limfocytów T i B. Należy do grupy chorób rzadkich – zapadalność szacuje się na 1/55 000–1/60 000. Biorąc pod uwagę liczbę noworodków żywo urodzonych w latach 2020–2024, w Polsce szacunkowo rozpoznaje się 6 lub 7 przypadków SCID rocznie. Zatem aby uniknąć przypadkowego podania BCG 1 noworodkowi ze SCID (w ramach tzw. dmuchania na bardzo zimne), szczepienie należałoby opóźnić u 55 000–60 000 dzieci (przy czym w aktualnej sytuacji prawdopodobnie duży odsetek dzieci z tej grupy nie zostałby wcale zaszczepiony przeciwko gruźlicy). Liczba ta prawdopodobnie jest dużo większa, gdyż niektóre przypadki SCID udaje się zidentyfikować na etapie wywiadu przesiewowego (obciążenie rodzinne) lub po przypadkowym wykryciu objawów alarmowych (np. nasilonej limfopenii w morfologii krwi wykonanej z powodu innego wskazania). Większość lekarzy pracujących na oddziałach neonatologicznych nigdy nie spotka dziecka ze SCID.

Po siódme, badanie przesiewowe umożliwia poekspozycyjne leczenie przeciwprątkowe

Dzieci ze SCID są obarczone dużym ryzykiem zakażeń o ciężkim przebiegu, które – w przypadku braku skutecznego leczenia – są najczęstszą przyczyną ich wczesnego zgonu. Wczesne leczenie przyczynowe dziecka (przeszczepienie krwiotwórczych komórek macierzystych lub terapia genowa) wiąże się z lepszym rokowaniem niż leczenie nawracających ciężkich zakażeń w ich rozwiniętej, objawowej postaci.

Podanie BCG pacjentowi z ciężkim niedoborem odporności stwarza ryzyko rozsianego (uogólnionego) zakażenia prątkami szczepionkowymi – tzw. BCGitis (zmiany gruźlicze m.in. w odległych grupach węzłów chłonnych, które nie sąsiadują z miejscem wstrzyknięcia, zmiany gruźlicze w obrębie kości, rozsiane zapalenie kości, ZOMR, zmiany gruźlicze w innych narządach i tkankach). Jest to ciężki NOP o niepomyślnym rokowaniu w tej grupie pacjentów. Pierwsze objawy zwykle pojawiają się 4–12 miesięcy po szczepieniu. Z danych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH–Państwowego Instytutu Badawczego wynika, że w latach 2020–2024 każdego roku zgłaszano 1–2 przypadki ciężkich NOP po podaniu BCG (zgodnie z definicją za ciężki NOP uznaje się zdarzenie, które zagraża życiu lub zdrowiu i może wymagać hospitalizacji w celu ratowania zdrowia, prowadzić do trwałego ubytku sprawności fizycznej lub umysłowej albo kończyć się zgonem). Nie wiadomo jednak, czy przypadki te dotyczą dzieci ze SCID.

W razie uzyskania dodatniego wyniku przesiewu w kierunku SCID noworodka zaszczepionego BCG zgodnie z aktualnym PSO należy objąć profilaktycznym (poekspozycyjnym) leczeniem przeciwprątkowym (izoniazyd + ryfampicyna) jeszcze w okresie bezobjawowym (ośrodkami referencyjnymi w Polsce mogłyby być kliniki immunologii dziecięcej). Takie postępowanie wiąże się z dobrym rokowaniem. Z kolei u niezaszczepionych niemowląt z rozsianą gruźlicą leczenie rozpoczyna się dopiero po wystąpieniu objawów klinicznych (np. gruźliczego ZOMR lub gruźlicy prosówkowej), co wiąże się z istotnie gorszym rokowaniem.

W 2014 roku opublikowano wyniki międzynarodowego badania obserwacyjnego (28 ośrodków w 17 krajach, również w Polsce) z retrospektywnym zbieraniem danych (standaryzowany kwestionariusz), opisującego 349 pacjentów, którym przed rozpoznaniem SCID podano BCG w okresie noworodkowym (75%) lub niemowlęcym (tylko 2 dzieci otrzymało BCG po ukończeniu 12. mż.). Szczepionkę z używanym w Polsce podszczepem Moreau otrzymało 66 dzieci. Ogółem NOP po podaniu BCG zgłoszono u połowy pacjentów (51%), w tym rozsiane zakażenie prątkami szczepionkowymi u 34%, a zmiany miejscowe u 17%. Większe ryzyko NOP (w tym zgonu) dotyczyło dzieci, którym BCG podano przed ukończeniem 1. miesiąca życia lub z liczbą limfocytów T <250/µl w momencie rozpoznania SCID. Wyniki analizy wskazują jednak, że szybkie rozpoczęcie leczenia przeciwprątkowego po rozpoznaniu SCID, jeszcze przed wystąpieniem jakichkolwiek objawów zakażenia prątkiem BCG, istotnie poprawiało rokowanie. Ogółem stwierdzono 46 zgonów związanych z podaniem BCG (wszystkie u pacjentów zaszczepionych przed ukończeniem 1. mż.), ale żaden nie dotyczył dzieci, u których przed wystąpieniem objawów klinicznych zakażenia BCG rozpoczęto leczenie przeciwprątkowe (w odróżnieniu od prątków „dzikich”, prątki szczepu BCG są powszechnie wrażliwe na izoniazyd i ryfampicynę). NOP związane z BCG stwierdzono u 2 z 78 dzieci objętych wczesnym leczeniem przeciwprątkowym. Leczenie rozpoczęte po wystąpieniu objawów charakteryzowało się natomiast znacznie mniejszą skutecznością.

Po ósme, jak to robią w innych krajach?

W wielu krajach UE/EOG, które niedawno wprowadziły badanie przesiewowe noworodków w kierunku SCID, nie ma powszechnych szczepień przeciwko gruźlicy – szczepi się tylko dzieci z grup ryzyka po okresie noworodkowym (np. Norwegia, Dania, Holandia, Czechy, Francja) lub nie szczepi się wcale (np. Islandia, Niemcy).

Program badań przesiewowych w kierunku SCID i obowiązkowe powszechne szczepienia noworodków przeciwko gruźlicy realizuje się w Łotwie i Ukrainie. W krajach tych nie zdecydowano się jednak na opóźnienie podania urodzeniowej dawki BCG do czasu otrzymania wyniku przesiewu w kierunku SCID (w Ukrainie od 2026 r. BCG ponownie podaje się w 1 dż., a nie w 3.–5. dż., co ma związek z bardzo dużą zachorowalnością na gruźlicę i ma usprawnić realizację szczepienia noworodków zdrowych, z porodów bez powikłań, wypisywanych wcześniej ze szpitala do domu).

Podejmując decyzję o wprowadzeniu zmian w realizacji programu powszechnych szczepień BCG, należy szczegółowo przeanalizować swoiste dla danego kraju uwarunkowania epidemiologiczne, organizacyjne i społeczne. Jest to decyzja systemowa, poza kompetencjami indywidualnych lekarzy. Wymaga działania ze strony osób i instytucji odpowiedzialnych za regulacje ustawowe oraz kształt PSO.

Po dziewiąte, pomagać w podjęciu decyzji, czyli umiejętnie rozmawiać

Do czasu wprowadzenia formalnych zmian w realizacji obowiązkowego szczepienia BCG oraz ich logistycznego przygotowania lekarzom kwalifikującym noworodki do szczepienia na oddziałach neonatologii pozostaje rozmowa z rodzicem. Mamy nadzieję, że podane w niniejszym artykule informacje pomogą w jej profesjonalnym przeprowadzeniu. Ostatecznie to rodzic wyraża zgodę na szczepienie, ale musi także wiedzieć, z jakim ryzykiem wiąże się rezygnacja ze szczepienia BCG w związku z aktualną sytuacją epidemiologiczną oraz możliwym nagłym zmniejszeniem wyszczepialności przeciwko gruźlicy w populacji niemowląt w Polsce, a także na jakie trudności prawdopodobnie napotka, gdy będzie chciał zaszczepić dziecko w późniejszym wieku poza oddziałem noworodkowym. Ryzyko zachorowania na gruźlicze ZOMR i gruźlicę prosówkową może być większe niż ryzyko, że wynik badania przesiewowego w kierunku SCID będzie dodatni lub że po podaniu BCG u dziecka wystąpi ciężki NOP mimo poekspozycyjnego leczenia przeciwprątkowego.

Po dziesiąte, gdy rozum śpi, budzą się demony

Rodzice mają prawo do obaw i emocji – są naturalne, gdy w grę wchodzi dobro i zdrowie ich dziecka. Lekarz musi poinformować rodziców o bilansie korzyści i ryzyka merytorycznie, spokojnie i zgodnie z wynikami rzetelnej analizy danych, zachowując przy tym empatię i profesjonalizm. Od przebiegu tej rozmowy w dużej mierze zależy bowiem decyzja rodziców. Z informacji, jakie do nas ostatnio dotarły z kilku polskich szpitali, wynika, że w tej nowej sytuacji większość rodziców zgadza się na szczepienie BCG swoich nowo narodzonych dzieci przed wypisem ze szpitala.

Mądry Polak po szkodzie?

Nie ulega wątpliwości, że Konsultanci krajowi, MZ i GIS mogli lepiej skoordynować działania i wprowadzić przesiew w kierunku SCID jednocześnie z kompleksowymi zmianami w zakresie szczepienia BCG. Biorąc pod uwagę nastroje wokół szczepień ochronnych w Polsce oraz fakt, że zagadnienie to jest bardzo podatne na utratę zaufania społecznego, było to niefortunne posunięcie z perspektywy zdrowia publicznego. Mamy nadzieję, że decydenci niezwłocznie podejmą działania w sprawie realizacji obowiązkowego szczepienia BCG w ramach PSO w kontekście powszechnego badania przesiewowego w kierunku SCID i wydadzą oficjalne wytyczne dla lekarzy dotyczące dalszego postępowania wraz z ich przekonującym uzasadnieniem. Czas płynie, a chaos narasta.

Post scriptum

Oficjalne stanowisko MZ i GIS w sprawie realizacji szczepienia BCG w trakcie pilotażowego badania przesiewowego noworodków w kierunku SCID wydano 5 lutego 2026 roku (p. Komunikat MZ i GIS ws. szczepienia BCG i badania przesiewowego noworodków w kierunku SCID – przyp. red.), czyli kilka dni po opublikowaniu niniejszego artykułu w serwisie www.mp.pl/szczepienia/. Zasady postępowania przedstawione przez resort zdrowia i kierownictwo inspekcji sanitarnej są spójne ze wskazówkami przestawionymi przez nas. Podobne stanowisko przedstawił również nowy Konsultant krajowy w dziedzinie neonatologii (p. Stanowisko Konsultanta krajowego ds. neonatologii ws. szczepienia BCG – przyp. red.). Z dokumentów tych jasno wynika, że w aktualnej sytuacji epidemiologicznej oraz w świetle zasad postępowania poprzesiewowego (profilaktyczne leczenie przeciwprątkowe) i regulacji prawnych (PSO, Fundusz Kompensacyjny Szczepień Ochronnych) lekarz kwalifikujący noworodka do obowiązkowego szczepienia przeciwko gruźlicy w terminie wyznaczonym w obowiązującym PSO postępuje zgodnie z aktualną wiedzą medyczną i wytycznymi.

Wydaje się, że aktualnie ani MZ, ani GIS nie planują przesunięcia podawania dawki BCG na późniejszy wiek dziecka (po uzyskaniu wyniku badania przesiewowego w kierunku SCID). Dla dzieci rodziców, którzy odmówią zgody na szczepienie, obie instytucje planują utworzyć specjalne punkty w wybranych poradniach POZ, w których będzie można to szczepienie uzupełnić. Szczepienie będzie można wykonać również w poradniach przyszpitalnych. Zgodnie z zapowiedzią lista poradni POZ uzupełniających szczepienie BCG u noworodków i niemowląt zostanie opublikowana na stronie internetowej MZ i GIS. Jeżeli pojawi się problem z możliwością szczepienia dziecka, wsparcie zapewni właściwa powiatowa stacja sanitarno-epidemiologiczna. Liczba punktów szczepień BCG, jaką planuje uruchomić GIS w zależności od liczby mieszkańców w danym powiecie, wynosi: ≥2 na 100 000, ≥5 na 101 000–500 000, ≥10 na >500 000 (ma to zapewnić jak najmniejsze straty szczepionki z fiolek wielodawkowych, a jednocześnie zagwarantować, że czas oczekiwania na uzupełnienie szczepienia nie przekroczy 14 dni). Do 19 lutego 2026 roku miały trwać wstępne konsultacje z poradniami POZ w tej sprawie.

Kolejne informacje dotyczące szczepienia BCG będziemy publikować na bieżąco w serwisie www.mp.pl/szczepienia/.