Szczepienie przeciwko gorączce chikungunya – cz. 1

Skróty: ACIP – Advisory Committee on Immunization Practices, CDC – Centers for Disease Control and Prevention, CHIKV (chikungunya virus) – wirus chikungunya, ChPL – Charakterystyka Produktu Leczniczego, EMA (European Medicines Agency) – Europejska Agencja Leków, NOP – niepożądany odczyn poszczepienny, PRAC (Pharmacovigilance Risk Assessment Committee) – Komitet ds. Oceny Ryzyka i Bezpieczeństwa Farmakoterapii, PRNT50 (plaque reduction neutralisation test) – test neutralizacji redukcji łysinek o ≥50%, RCT (randomized clinical trial) – badanie z randomizacją, UE – Unia Europejska

Pytanie 1. Jak przebiega zakażenie wirusem chikungunya i czy znane są czynniki ryzyka? Jaką drogą dochodzi do zakażenia?

Gorączkę chikungunya wywołuje wirus chikungunya (CHIKV) należący do rodzaju Alphavirus z rodziny Togaviridae. CHIKV jest przenoszony przez różne gatunki komarów Aedes spp. (głównie A. aegypti i A. albopictus). Możliwe jest też przeniesienie zakażenia pomiędzy ludźmi drogą krwiopochodną (rzadko) lub wertykalną. W przypadku wiremii u kobiety podczas porodu do transmisji dochodzi w około 50% przypadków, a u zakażonego noworodka choroba często ma ciężką postać kliniczną. Jak dotąd nie stwierdzono obecności CHIKV w mleku kobiet karmiących piersią (choć wykrywano RNA wirusa), opisano natomiast zakażenie poprzez wdychanie aerozolu podczas pracy laboratoryjnej z materiałem biologicznym zawierającym CHIKV.

W zależności od populacji objętej badaniami infekcja CHIKV przebiega bezobjawowo u 3–28% osób.

Okres wylęgania wynosi 1–12 dni (śr. 3–7 dni od ukłucia komara). U chorych z objawowym przebiegiem zakażenia CHIKV najczęściej obserwuje się gorączkę o nagłym początku oraz ból stawów o dużym natężeniu, zwykle obustronny i symetryczny, dotyczący wielu stawów. Zwykle zajęte są ręce i stopy. Część chorych skarży się także na ból głowy, ból mięśni, nudności i wymioty. W badaniu przedmiotowym stwierdza się zapalenie spojówek oraz osutkę o charakterze plamisto-grudkowym. Ostre objawy choroby ustępują zazwyczaj w ciągu 7–10 dni. U 5–80% chorych (rozbieżności w wynikach badań wynikają m.in. z różnic w przyjętych kryteriach rozpoznania i metodyce) rozwijają się przewlekłe objawy zajęcia stawów: ból stawów utrzymujący się przez wiele miesięcy, a nawet lat, zapalenie wielostawowe, zapalenie pochewek ścięgnistych. Do rzadkich powikłań zakażenia CHIKV należą: zapalenie mięśnia serca, zapalenie tęczówki i siatkówki, zapalenie wątroby, ostre uszkodzenie nerek, zmiany pęcherzowe na skórze, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu, zespół Guillania i Barrégo, zapalenie rdzenia kręgowego oraz porażenia nerwów czaszkowych.

Czynniki ryzyka ciężkiego przebiegu i powikłań choroby wywołanej przez CHIKV obejmują: zakażenie dziecka podczas porodu, wiek <1 roku i >65 lat, a także współistnienie chorób przewlekłych (cukrzyca, choroby układu krążenia, w tym nadciśnienie tętnicze). Wiek >65 lat oraz występujące w przeszłości choroby stawów predysponują do przewlekłego zajęcia stawów w przebiegu zakażenia CHIKV.

Nie jest dostępne leczenie przyczynowe gorączki chikungunya. Stosuje się leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe (NSLPZ). Chorym z przewlekłym bólem stawów zaleca się NSLPZ, glikokortykosteroidy i fizjoterapię.

Pytanie 2. Jaka jest aktualna epidemiologia zakażeń CHIKV na świecie? Jakie ryzyko zakażenia dotyczy podróżnych?

Gorączka chikungunya występuje przede wszystkim w tropikalnej i subtropikalnej części Azji, Afryki, Ameryki Północnej, Środkowej i Południowej oraz na wyspach Oceanu Spokojnego i Oceanu Indyjskiego, często pod postacią dużych ognisk epidemicznych, w których zakażenie CHIKV dotyczy 30–75% miejscowej populacji. W ostatnich latach duże epidemie miały miejsce m.in. w Etiopii (2019 r., >50 000 przypadków) i Paragwaju (2023 r., 160 000 przypadków).

Obecnie w Europie kontynentalnej chikungunya stanowi drugą co do częstości po dendze chorobę arbowirusową przenoszoną przez komary z rodzaju Aedes: w latach 2000–2023 odnotowano 8680 przypadków zakażeń CHIKV, z czego 7862 (91 %) stanowiły infekcje nabyte przez podróżnych podczas wyjazdów na inne kontynenty, a 738 (8,5%) – zakażenia autochtoniczne we Francji i Włoszech. Importowane przypadki choroby wywołanej przez CHIKV rozpoznano u chorych po powrocie z 69 krajów, przede wszystkim z Dominikany, Indii oraz Tajlandii.

W 2025 roku w Europie kontynentalnej, na południu Francji, zgłoszono 11 przypadków gorączki chikungunya oraz 3 przypadki w południowej części Korsyki. Natomiast na wyspie Reunion (terytorium Francji na Oceanie Indyjskim) chorobę tę potwierdzono u >47 000 osób. W maju 2025 roku amerykańskie Centers for Diseases Control and Prevention (CDC) opublikowały ostrzeżenie 2. stopnia dla podróżujących na tę wyspę oraz innych miejsc w regionie Oceanu Indyjskiego (Sri Lanka, Mauritius, Majotta i Somalia) w związku z ogniskami epidemii gorączki chikungunya. Ponad 73 000 przypadków zgłoszono w Ameryce Południowej, z czego większość w Brazylii.

Ryzyko zakażenia CHIKV u podróżnych zależy od aktualnego nasilenia transmisji CHIKV w regionie docelowym oraz ekspozycji na ukłucia komarów, która istotnie zależy od charakteru i terminu podróży (ryzyko jest większe podczas pory deszczowej), a także planowanych aktywności (p. tab. 1). Największe ryzyko infekcji dotyczy osób podróżujących na tereny ogniska epidemicznego.

Tabela 1. Szczepionki przeciwko CHIKV zarejestrowane w Unii Europejskieja,b
Parametr	Nazwa preparatu (producent)
	Ixchiq (Valneva)	Vimkunya (Bavarian Nordic A/S)
rodzaj szczepionki (technologii)	„żywa”, atenuowana	podjednostkowa, rekombinowana, z adiuwantem
antygen lub antygen kodowany w szczepionce	atenuowany szczep CHIKV Δ5nsP3c	VLPd składające się z białka kapsydu (C) oraz białek otoczki E1 i E2, pochodzące ze szczepu CHIKV Senegal 37 997
wskazania do stosowania	czynne uodparnianie przeciwko chorobie wywoływanej przez CHIKV	czynne uodparnianie przeciwko chorobie wywoływanej przez CHIKV
wskazania wiekowe	dorośli i dzieci w wieku 12–64 lat	dorośli i dzieci w wieku ≥12 lat
schemat szczepienia	1 dawka	1 dawka
wielkość dawki	0,5 ml (≥3 log10 TCID50)d	0,8 ml (40 µg)
droga podania	wyłącznie i.m.e	i.m. (preferowane podanie w mięsień naramienny),e nie podawać i.v., s.c., i.d.
przeciwwskazania	nadwrażliwość na jakikolwiek składnik szczepionki lub substancję pomocniczą niedobór odporności	nadwrażliwość na jakikolwiek składnik szczepionki lub substancję pomocniczą
skład jakościowy i ilościowy	1 dawka (0,5 ml) zawiera ≥3 log10 TCID50 atenuowanego szczepu CHIKV Δ5nsP3f	1 dawka (0,8 ml) zawiera 40 µg VLP (składających się z białek kapsydu [C] oraz białek otoczki E1 i E2) pochodzących ze szczepu CHIKV Senegal 37 997 oraz adiuwant (300 µg uwodnionego wodorotlenku glinu)
substancje pomocnicze	proszek: sacharoza, D-sorbitol L-metionina, cytrynian sodu, chlorek magnezu, wodorofosforan dipotasu, diwodorofosforan potasu rHA wytwarzana w komórkach drożdży (Saccharomyces cerevisiae) rozpuszczalnik: sterylna woda do wstrzykiwań	sacharoza, fosforan dipotasu, diwodorofosforan potasu, cytrynian sodu, woda do wstrzykiwań
a Opracowano na podstawie 1. i 2. pozycji piśmiennictwa (stan na 09.07.2025 r.). b Aktualnie niedostępne w Polsce; preparat Ixchiq może być dostępny na rynku polskim od stycznia 2026 r. c wytworzony w komórkach Vero d wytwarzane w ludzkich embrionalnych komórkach nerki za pomocą technologii rekombinacji DNA. e U osób z małopłytkowością lub zaburzeniami krzepnięcia należy zachować ostrożność, ponieważ po standardowym podaniu i.m. u osób z tej grupy może wystąpić krwawienie lub podskórny wylew krwawy. f Oznacza, że 1 dawka (0,5 ml) zawiera ilość wirusa odpowiadającą ≥1000 (103) TCID50. CHIKV – wirus chikungunya, rHA – rekombinowana ludzka albumina, TCID50 – dawka zakaźna dla 50% komórek hodowli tkankowej, VLP – cząsteczki wirusopodobne

Pytanie 3. Jakie metody profilaktyki swoistej i nieswoistej zakażenia CHIKV są dostępne? Jakie zalecenia dotyczą podróżnych?

Według ekspertów amerykańskich CDC podróżni z grupy ryzyka ciężkiego przebiegu zakażenia CHIKV (p. pyt. 1) oraz kobiety w zaawansowanej ciąży (ze względu na ryzyko dla płodu) powinni unikać podróży do regionów, w których występuje ognisko epidemii gorączki chikungunya. Wszystkim podróżującym do regionów zagrożonych CHIKV CDC zaleca stosowanie środków ochrony nieswoistej przed wektorem. Nieswoista profilaktyka zakażeń CHIKV polega na unikaniu ukłuć komarów oraz likwidacji ich miejsc lęgowych w tropiku. Do środków ochrony osobistej przed komarami należą m.in.:

1. repelenty, czyli środki odstraszające owady, stosowane na odkryte części ciała podczas przebywania na zewnątrz (m.in.: N,N-dietylo-m-toluamid [DEET], ikarydyna, butyloactyloaminopropionian [IR3535], olejek citronella, olejek z eukaliptusa cytrynowego [p-Menthan-3,8-diol, PMD])
2. odzież ochronna w zależności od przewidywanej ekspozycji, m.in.: długie rękawy i nogawki, wysokie skarpety naciągnięte na nogawki, luźna odzież, nakrycie głowy (skuteczność ochrony można zwiększyć, impregnując materiał środkiem owadobójczym, np. permetryną; na rynku dostępne są gotowe preparaty dla podróżnych)
3. ochrona miejsca noclegu: szczelne, klimatyzowane pomieszczenie lub stosowanie moskitiery nadłóżkowej, najlepiej spryskanej insektycydem (permetryną lub jej pochodnymi; ze względu na dzienny tryb życia komarów przenoszących CHIKV zabezpieczenie miejsca noclegu ma mniejsze znaczenie w profilaktyce, ale nie należy z niego rezygnować).

Przy wyborze metod unikania ukłuć komarów w profilaktyce zakażeń CHIKV należy uwzględnić charakterystykę rodzaju Aedes, które żerują zarówno na zewnątrz, jak i wewnątrz pomieszczeń, są aktywne przede wszystkim w ciągu dnia i jest ich najwięcej na obszarach miejskich.

Oprócz środków profilaktyki nieswoistej od niedawna dostępne są szczepionki przeciwko chorobie wywołanej przez CHIKV (p. pyt. 4).

Pytanie 4. Jakie szczepionki przeciwko gorączce chikungunya są aktualnie zarejestrowane w krajach Unii Europejskiej i na świecie?

Aktualnie w krajach Unii Europejskiej (UE), a także niektórych innych krajach na świecie (np. USA), zarejestrowano 2 szczepionki przeciwko CHIKV dla osób w wieku ≥12 lat:

1. VLA1553 (Ixchiq [prod. Valneva]) – szczepionka „żywa”, zawierająca atenuowany szczep Δ5nsP3 CHIKV wytworzony w komórkach Vero
2. PXVX0317 (Vimkunya [prod. Bavarian Nordic A/S]) – szczepionka podjednostkowa, rekombinowana, zawierająca cząsteczki wirusopodobne (VLP) pochodzące ze szczepu Senegal 37 997 CHIKV, które składają się z białka kapsydu (C) oraz białek otoczki E1 i E2.

Szczepionka Ixchiq zawiera „żywe”, atenuowane (czyli osłabione i pozbawione zjadliwości) wirusy, które mogą się namnażać w organizmie ludzkim. Natomiast szczepionka Vimkunya należy do kategorii tzw. nieżywych, czyli nie zawiera zdolnych do replikacji w organizmie człowieka drobnoustrojów. VLP zawarte w szczepionce są wytwarzane w ludzkich embrionalnych komórkach nerki za pomocą technologii rekombinacji DNA i adsorbowane na uwodnionym wodorotlenku glinu (pełni on rolę adiuwantu, który zwiększa immunogenność szczepionki). Europejska Agencja Leków (EMA) zarejestrowała obie szczepionki przeciwko CHIKV w krajach UE w ramach programu Priority Medicines (PRIME), który wspiera rozwój i przyspiesza ocenę leków ukierunkowanych na niezaspokojone potrzeby medyczne populacji.

Wybrane parametry obu szczepionek przedstawiono w tabeli 1, natomiast zasady transportu, przechowywania i przygotowania do podania – w tabeli 2. Aktualnie (lipiec 2025 r.) w Polsce szczepionki przeciwko CHIKV są niedostępne. Preparat Ixchiq prawdopodobnie będzie dostępny na rynku polskim od sierpnia 2025 roku.

Tabela 2. Zasady przechowywania i przygotowywania do podania szczepionek przeciwko CHIKV zarejestrowanych w Unii Europejskieja,b
Paramter	Nazwa preparatu (producent)
	Ixchiq (Valneva)	Vimkunya (Bavarian Nordic A/S)
postać farmaceutyczna i opakowanie	proszek i rozpuszczalnik do sporządzania roztworu do wstrzykiwań (fiolka 1-dawkowa zawierająca liofilizowaną szczepionkę oraz ampułkostrzykawka z rozpuszczalnikiem [woda do wstrzykiwań])	zawiesina do wstrzykiwań w 1-dawkowej ampułkostrzykawce bez igły
warunki przechowywania i okres ważności	przed rekonstytucją (nieotwarta fiolka): 2 lata w temp. 2–8°C; po rekonstytucji: 2 h w temp. 2–8°C lub w temp. pokojowej (15–25°C)c nie zamrażać	3 lata w temp. 2–8°C 4 h w temp. 8–25°C lub ≥24 h w temp. 0–2°Cd
przygotowanie do podania	wymaga rekonstytucji	nie wymaga rekonstytucji, zawiesina gotowa do podania
ekspozycja na światło	przechowywać w oryginalnym opakowaniu w celu ochrony przed światłem	przechowywać w opakowaniu zewnętrznym w celu ochrony przed światłem
a Opracowano na podstawie 1. i 2. pozycji piśmiennictwa (stan na 09.07.2025 r.). b Aktualnie niedostępne w Polsce; preparat Ixchiq prawdopodobnie będzie dostępny na rynku polskim od sierpnia 2025 r. c Po tym czasie zrekonstytuowaną szczepionkę należy wyrzucić. d Po tym czasie szczepionkę należy natychmiast zużyć lub wyrzucić.