Ozdrowieńcy po COVID-19 i dawka przypominająca szczepienia – przypominać, czy nie przypominać?

22.11.2021
dr n. med. Jacek Mrukowicz
Polski Instytut Evidence-Based Medicine w Krakowie
Redaktor Naczelny „Medycyny Praktycznej – Szczepienia”

Proste i jednoznaczne zalecenia ułatwiają podjęcie optymalnej decyzji oraz wybór optymalnego postępowania. Wytyczne opracowane na podstawie rzetelnej analizy danych naukowych z zastosowaniem wiarygodnej metodyki (np. proces GRADE) przez duże grono specjalistów z różnych dziedzin – chorób zakaźnych, immunologii, zdrowia publicznego, metodyki badań klinicznych – dają szansę na uwzględnienie wiarygodności danych, bilansu korzyści i ryzyka poszczególnych zaleceń (decyzji) oraz uzgodnienie wspólnego stanowiska w razie rozbieżnych opinii. Są szczególnie pomocne dla lekarzy praktyków, gdy problem jest bardziej skomplikowany niż się pozornie wydaje, a decyzje trzeba podejmować w obliczu niepewności co do optymalnego postępowania. A tak jest w przypadku pytania postawionego w tytule niniejszego artykułu.

Krótka odpowiedź na początek – wytyczne

Zgodnie z aktualnymi wytycznymi amerykańskiego Komitetu Doradczego ds. Szczepień (Advisory Committee on Immunization Practices – ACIP) i Centers for Disease Control and Prevention (CDC) lub zaleceniami brytyjskiego Joint Committee on Vaccines and Immunisation (JCVI),1,2 a także zgodnie z zapisami w charakterystykach produktu leczniczego (ChPL) dostępnych w Polsce szczepionek, wcześniejsze zakażenie SARS-CoV-2 lub przechorowanie COVID-19 nie jest przeciwwskazaniem do szczepienia przeciwko COVID-19, w tym także do podania dawki przypominającej. Szczepienie ozdrowieńców po COVID-19 jest uznawane za bezpieczne, analogicznie jak w przypadku innych chorób zakaźnych, w których stosuje się tę metodę profilaktyki – szczepienie po przechorowaniu choroby lub zakażeniu nie zwiększa ryzyka poważnych i ciężkich niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP).1,3 Natomiast także ozdrowieńcy mogą odnosić dodatkowe korzyści indywidualne ze szczepienia, jak i korzyści z perspektywy zdrowia publicznego. Aktualne wytyczne nie różnicują więc zaleceń dotyczących szczepienia pierwotnego i podawania dawki przypominającej od statusu wcześniejszego zakażenia SARS-CoV-2 lub przechorowania COVID-19.1,2 Szczepienie podstawowe i dawkę przypominającą zaleca się na ogólnych zasadach, także ozdrowieńcom.

Korzyści ze szczepienia ozdrowieńców

Wyniki badań z randomizacją z użyciem placebo oraz badań obserwacyjnych z grupą kontrolną wskazują, że osoby po zakażeniu SARS-CoV-2 odnoszą dodatkową korzyść ze szczepienia 1 lub 2 dawkami szczepionki przeciwko COVID-19 w porównaniu z niezaszczepionymi ozdrowieńcami – zmniejsza się ryzyko reinfekcji i ponownego zachorowania na COVID-19 (w tym także hospitalizacji), zwłaszcza jeśli od pierwotnego zakażenia minęło więcej niż 6 miesięcy.1,4-8 W porównaniu z podatnymi na zakażenie osobami nieszczepionymi ryzyko bezwzględne takich zdarzeń u ozdrowieńców jest istotnie mniejsze w ciągu 6–12 miesięcy po zachorowaniu (skumulowane ryzyko reinfekcji: 0,6–1,0%, zapadalność: 1/100 000 osobodni [95% CI: 0,5–1.5]), a cięższy przebieg COVID-19 i hospitalizacje z tego powodu są w tym okresie bardzo rzadkie (ryzyko hospitalizacji: 3/10 000 ozdrowieńców w ciągu 3 mies. obserwacji lub 4/1300 ozdrowieńców w ciągu 2 mies. obserwacji [zależnie od badania], ryzyko zgonu: 1/10 000).5,7,8-10,26,27 Na oszacowanie częstości i ryzyka reinfekcji w tych badaniach obserwacyjnych mogły jednak wpływać różne czynniki zakłócające, które mogły zaniżyć rzeczywiste wartości, na przykład przeciwepidemiczne ograniczenia administracyjne w kontaktach (tzw. lockdown) lub stopień przestrzegania zasady DDM (dystans, dezynfekcja, maseczka) przez społeczeństwo. Nie wiadomo także jak długo taka ochrona u ozdrowieńców będzie się utrzymywała, zwłaszcza wobec nowych wariantów SARS-CoV-2. Wstępne dane z nielicznych badań obserwacyjnych sugerują, że z czasem jej poziom może się stopniowo zmniejszać.5,6,8,10,11

Nie znamy także indywidualnych czynników ryzyka ponownego zachorowania na COVID-19 lub cięższego przebiegu reinfekcji. Nieliczne przeprowadzone dotąd badania obserwacyjne sugerują, że mogą do nich należeć: wiek ≥60 lat, płeć żeńska, immunosupresja, bezobjawowy lub łagodny przebieg pierwotnego zachorowania, lub wcześniejsza hospitalizacja z powodu COVID-19.1,5,8,10,12,13 W obliczu tej niepewności zalecenie szczepienia ozdrowieńców przeciwko COVID-19 na ogólnych zasadach wydaje się racjonalne.5

W badaniu kohortowym z retrospektywnym zbieraniem danych przeprowadzonym w Izraelu (na razie nieopublikowanym, a dostępnym tylko jako nierecenzowany manuskrypt) zaobserwowano, że podczas dominacji wariantu Delta SARS-CoV-2 w okresie 10 tygodni obserwacji ryzyko reinfekcji u ozdrowieńców zaszczepionych 1 dawką szczepionki Comirnaty przed >6 miesiącami było o 47% (95% CI: 8–70%) mniejsze niż u niezaszczepionych ozdrowieńców po podobnym czasie od przechorowania COVID-19 (20/14 029 [0,14%] vs 37/14 029 [0,26%], większość przypadków w obu grupach była objawowa).8

W innym dużym badaniu kohortowym z retrospektywnym zbieraniem danych przeprowadzonym w Katarze (względnie młoda i zdrowa populacja dorosłych) w okresie dominacji wariantów Beta i Delta SARS-CoV-2 zaobserwowano, że reinfekcja SARS-CoV-2 lub ponowne zachorowanie na COVID-19 u w pełni zaszczepionych ozdrowieńców (2 dawki szczepionki Comirnaty) zdarzała się w okresie 120 dni od szczepienia z częstością 0,15% (95% CI: 0,12–0,18%), a zapadalność oszacowano na 1 przypadek/10 000 osobotygodni obserwacji (95% CI: 0,86–1,17).7 U osób, którym pierwszą dawkę szczepionki podano >6 miesięcy po zachorowaniu na COVID-19, ryzyko reinfekcji było istotnie mniejsze niż u tych, których zaszczepiono po krótszym czasie od zachorowania (HR: 0,62 [95% CI: 0,42–0,92]). Wyniki w populacji osób szczepionych preparatem Spikevax były podobne.

Odporność hybrydowa, czyli „super odporność”

Wyniki obu powyższych badań dotyczą osób, którym pierwszą dawkę szczepienia podano po przechorowaniu COVID-19. Ta sekwencja jest ważna, bo – jak wykazują szczegółowe badania odpowiedzi immunologicznej – daje szansę na tzw. odporność hybrydową (hybrid immunity) lub „super odporność” (super-immunity) zależną od dojrzałych limfocytów B pamięci immunologicznej, do których selekcji i dalszego dojrzewania dochodzi w węzłach chłonnych dopiero od 2.–3. miesiąca po zachorowaniu.16,17 Limfocyty te w razie ponownego kontaktu z patogenem szybko uruchamiają produkcję silnie neutralizujących przeciwciał, które mają dużo bardziej heterogenną swoistość niż te wytwarzane bezpośrednio w odpowiedzi na pierwotne zakażenie lub po samym szczepieniu pierwotnym, dzięki czemu są w stanie skuteczniej neutralizować in vitro szersze spektrum wariantów SARS-CoV-2 z mutacjami w zakresie glikoproteiny S („kolca”), a nawet wirusa SARS-CoV z okresu epidemii 2002–2004 roku oraz sezonowe koronawirusy wywołujące przeziębienie.16,17 Według niektórych immunologów jest szansa, że powinny być one skuteczne wobec każdego nowego wariantu SARS-CoV-2, który może się jeszcze pojawić.16 Na razie nie dysponujemy wystarczającymi danymi klinicznymi z badań epidemiologicznych na poparcie tej hipotezy.

Wydaje się jednak, że immunokompetentni ozdrowieńcy zaszczepieni następnie przeciwko COVID-19 (zwłaszcza kilka miesięcy po zachorowaniu) 1 lub 2 dawkami szczepionki, mają aktualnie dość niski priorytet do podania dawki przypominającej.7,8,19,21 Wyniki wspomnianego wyżej badania kohortowego z Kataru sugerują także, że w odróżnieniu od osób kompletnie zaszczepionych bez wcześniejszego zakażenia SARS-CoV-2, u których poziom ochrony przeciwko zachorowaniu na COVID-19 (głównie o łagodniejszym przebiegu) zaczyna się stopniowo zmniejszać od 4.–6. miesiąca po szczepieniu pierwotnym, u zaszczepionych ozdrowieńców skuteczność jest istotnie większa (o 70–80%), a ryzyko bezwzględne reinfekcji 3–5 razy mniejsze.7

Badacze zajmujący się odpornością hybrydową podkreślają, że ryzyko związane z pierwotnym zakażeniem SARS-CoV-2 (hospitalizacja, powikłania, zgon) jest jednak na tyle duże, że racjonalne jest zapobieganie zachorowaniu na COVID-19 poprzez szczepienia.16 Zrozumienie mechanizmów odporności hybrydowej może natomiast pomóc w optymalizacji schematów szczepień przeciwko COVID-19 (odstępy między dawkami, dawki przypominające itp.) i poprawie długofalowej skuteczności szczepionek.

COVID-19 między dawkami szczepionki lub po pełnym szczepieniu

Omawianych wyżej danych i rozważań nie można uogólnić na osoby, u których do zakażenia doszło między podaniem pierwszej i drugiej dawki szczepionek przeciwko COVID-19 lub po pełnym szczepieniu. Brakuje obecnie danych charakteryzujących szczegółowo specyfikę odpowiedzi immunologicznej (w tym komórkowej) na zakażenie SARS-CoV-2 w takiej sekwencji po szczepieniu i jej długofalowy efekt, a analiza nielicznych badań immunologicznych sugeruje, że może ona nie prowadzić do uzyskania opisanej wyżej odporności hybrydowej w takim samym stopniu, jak u ozdrowieńców zaszczepionych po COVID-19 lub może wymagać innej drogi, aby się do niej maksymalnie zbliżyć (np. dzięki dawkom przypominającym podawanym po odpowiednio długim czasie).16,17,18 Badania nad zakażeniem dzikim wirusem grypy ujawniły, że rodzaj antygenu, z którym organizm spotyka się pierwszy raz (podczas naturalnych zakażeń lub szczepienia), może determinować swoistość odpowiedzi na kolejne ekspozycje na inne podtypy wirusa grypy i szczepionki przeciwko grypie, prowadząc do wzmocnienia odpowiedzi immunologicznej głównie wobec epitopów tego pierwszego antygenu (tzw. antygenowy grzech pierworodny [oryginal antigenic sin]).24,25 W przypadku SARS-CoV-2 jesteśmy na etapie hipotez, które wymagają weryfikacji naukowej. Badania i obserwacje epidemiologiczne trwają, a ich wyniki będą miały duże znaczenie w formułowaniu kolejnych zaleceń postępowania u osób omawianych w niniejszym podrozdziale.

Na podstawie ogólnej wiedzy o mechanizmach odpowiedzi immunologicznej na zakażenia i nielicznych wstępnych danych dotyczących odpowiedzi na zakażenie przełamujące SARS-CoV-2 (czyli pomimo szczepienia), można przypuszczać, że u osób immunokompetentnych:

  1. jeśli do zakażenia SARS-CoV-2 (właściwie udokumentowanego) doszło >8 tygodni po pełnym schemacie pierwotnym szczepienia przeciwko COVID-19 (licząc od ostatniej dawki tego schematu), z większym prawdopodobieństwem można oczekiwać, że zakażenie przełamujące wywoła pożądany efekt dawki przypominającej – nie tylko istotnie zwiększy stężenie swoistych przeciwciał neutralizujących, ale także poszerzy spektrum ich swoistości (silna neutralizacja różnych wariantów SARS-CoV-2) dzięki dojrzewaniu limfocytów B pamięci immunologicznej w okresie ≥2–3 miesięcy po szczepieniu pierwotnym (takie wnioski wyciągnęli autorzy jednego małego badania obserwacyjnego, w którym analizowano swoistą odpowiedź humoralną, w tym wyniki testów neutralizacji pseudocząsteczek wirusowych in vitro, u osób w wieku senioralnym podczas epidemii COVID-19 w domu opieki społecznej);20
  2. w każdym innym przypadku (tzn. jeśli COVID-19 rozpoznano pomiędzy podaniem pierwszej i drugiej dawki lub w okresie <8 tyg. od zakończenia schematu pierwotnego szczepienia), ze względu na brak jakichkolwiek danych empirycznych dotyczących SARS-CoV-2, zbyt krótki okres na dojrzewanie limfocytów B pamięci i inne wątpliwości, proponuję postępować zgodnie z aktualnymi ogólnymi zaleceniami dotyczącymi podawania dawek przypominających.1,2

Bezpieczeństwo dawki przypominającej

Po rozpoczęciu kampanii szczepień dawką przypominającą szczepionek mRNA przeciwko COVID-19, które od września br. przyjęło już kilkadziesiąt milionów osób w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Izraelu i krajach Unii Europejskiej, nie pojawiły się do tej pory żadne nowe sygnały alarmowe o istotnych NOP.1,2,14,15 ACIP podczas posiedzenia 19 listopada br. podsumował wstępne wyniki nadzoru nad NOP po dawkach przypominających w USA (podano ok. 26 milionów dawek).22 Profil bezpieczeństwa był podobny jak w schemacie pierwotnym, co jest zgodne z nieopublikowanymi jeszcze, wstępnymi wynikami trwającego badania z randomizacją z zastosowaniem placebo, którym objęto ponad 10 000 osób – wykazano w nim, że w porównaniu ze szczepieniem pierwotnym dawka przypominająca częściej wiązała się z powiększeniem okolicznych węzłów chłonnych (0,4 vs 2,7%), które ustępowało samoistnie po kilku dniach.22,23 Zapalenie mięśnia sercowego lub osierdzia (głównie o łagodnym przebiegu) zgłaszano podczas kampanii szczepień przypominających bardzo rzadko (2,1/1 000 000 dawek), ale w USA dawki przypominające podawano do tej pory zgodnie z zaleceniami CDC głównie osobom w wieku >50 lat, natomiast młodszym tylko z grup ryzyka medycznego lub zawodowego (np. przewlekle chorzy, personel medyczny, nauczyciele).22 Obserwacje przeprowadzone w Izraelu w całej populacji dorosłych wskazują, że ogólna częstość zapalenia mięśnia sercowego lub osierdzia po dawce przypominającej szczepionki Comirnaty mieści się w połowie przedziału wartości po pierwszej i po drugiej dawce, a czynniki ryzyka są podobne (mężczyźni w wieku <30 lat; częstość w wieku 20–29 lat: ok. 1/25 000 dawek przypominających; nie odnotowano żadnych przypadków u kobiet).23 Eksperci CDC oszacowali, że skuteczność szczepienia podstawowego (2 dawki) w ogólnej populacji nadal utrzymuje się na wysokim poziomie, a ryzyko hospitalizacji z powodu COVID-19 bez dawki przypominającej po 6 miesiącach jest większe niż ryzyko zapalenia mięśnia sercowego lub osierdzia związanych czasowo z podaniem tej dawki: prawie 9-krotnie u mężczyzn i 114-krotnie u kobiet w wieku 18–29 lat oraz niemal 150-krotnie u osób w wieku 30–49 lat.23 W każdej grupie wiekowej u dorosłych bilans korzyści i ryzyka dawki przypominającej jest dodatni.

Podsumowanie

W sytuacji swobodnego dostępu do szczepionek przeciwko COVID-19 w Polsce, największą pewność uzyskania efektu dawki przypominającej daje przestrzeganie zaleceń CDC lub JCVI, które nie uzależniają kwalifikacji do podania tej dawki od przebytego zakażenia SARS-CoV-2 lub COVID-19.1,2 Jest to też rozwiązanie bezpieczne i najprostsze dla lekarzy oraz pacjentów z punktu widzenia kwalifikacji oraz realizacji szczepień przeciwko COVID-19, a także korzystne z perspektywy zdrowia publicznego.

W razie wątpliwości dotyczących indywidualnego bilansu korzyści i ryzyka (czynniki, które należy w nim uwzględnić – p. ramka) 1 lub przeciwwskazań do szczepienia, immunokompetentni ozdrowieńcy zaszczepieni 1 lub 2 dawkami szczepionki mRNA lub wektorowej przeciwko COVID-19 po zachorowaniu na COVID-19 (zwłaszcza ≥6 mies. od przechorowania) są aktualnie w grupie o najmniejszym priorytecie wzmocnienia ochrony poprzez dawkę przypominającą (wraz z publikacją nowych danych ten pogląd może się zmieniać).

Wydaje się także, że również zachorowanie na COVID-19 lub zakażenie SARS-CoV-2 >8 tygodni po zakończeniu kompletnego szczepienia pierwotnego może działać jak dawka przypominająca, jednak w tej sytuacji dane naukowe są bardzo ograniczone.

Czynniki, które należy uwzględnić w bilansie korzyści i ryzyka szczepienia przypominającego przeciwko COVID-19a

  1. ryzyko ekspozycji na SARS-CoV-2
    • rodzaj wykonywanej pracy lub określone warunki zamieszkania (placówki zamknięte inne niż placówki opieki długoterminowej [np. zakłady karne, koszary])
    • intensywność transmisji SARS-CoV-2 i odsetek zaszczepionych przeciwko COVID-19 w danej populacji, prawdopodobieństwo częstych kontaktów z osobami nieszczepionymi spoza gospodarstwa domowego danej osoby, stopień przestrzegania zasad rygoru sanitarnego
    • indywidualne ryzyko zakażenia SARS-CoV-2 (np. czas, jaki upłynął od zakończenia podstawowego schematu szczepienia przeciwko COVID-19 lub wcześniejszego zakażenia SARS-CoV-2 z powodu zmniejszania się poziomu ochrony)
  2. ryzyko ciężkiego przebiegu COVID-19 w związku z przewlekłymi chorobami współistniejącymi
    • rodzaj, liczba i stopień kontroli przewlekłych chorób współistniejących
    • stopień immunosupresji
  3. potencjalny wpływ zakażenia SARS-CoV-2 na inne sfery życia
    • indywidualna sytuacja danej osoby
    • wspólne zamieszkiwanie z osobą podatną na zakażenie SARS-CoV-2 lub z grupy ryzyka ciężkiego przebiegu COVID-19 (np. osoba w podeszłym wieku, z niedoborem odporności lub dzieckiem, które nie kwalifikuje się do szczepienia) lub sprawowanie opieki nad takimi osobami
    • konsekwencje niezdolności do pracy lub wypełniania innych osobistych obowiązków nawet w razie łagodnego przebiegu zakażenia SARS-CoV-2
  4. bezpieczeństwo dawki przypominającej szczepionki mRNA
    • wiek (<30. rż.)
    • płeć (mężczyzna)
    • tolerancja poprzednich dawek szczepionki przeciwko COVID-19 (rodzaj i ciężkość NOP)
    • rodzaj preparatu (więcej danych dostępnych dla szczepionki Comirnaty niż Spikevax)

a Stan na 20 listopada 2021 r.; opracowano na postawie 1. pozycji piśmiennictwa.

Piśmiennictwo:

1. Centers for Disease Control and Prevention interim clinical considerations for use of COVID-19 vaccines currently authorized in the United States. https://www.cdc.gov/vaccines/covid-19/info-by-product/clinical-considerations.html (dostęp: 18.11.2021)
2. COVID-19: The Green Book, chapter 14a. https://www.gov.uk/government/publications/covid-19-the-green-book-chapter-14a (dostęp: 18.11.2021)
3. Kroger A., Bahta L., Hunter P.: General Best Practice Guidelines for Immunization (Updated May 4, 2021). www.cdc.gov/vaccines/hcp/acip-recs/general-recs/index.html (dostęp: 18.11.2021)
4. Polack F.P., Thomas S.J., Kitchin N, i wsp.: Safety and efficacy of the BNT162b2 mRNA Covid-19 vaccine. N. Engl. J. Med., 2020; 383: 2603–2615
5. CDC: Science Brief: SARS-CoV-2 Infection-induced and Vaccine-induced Immunity. https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/science/science-briefs/vaccine-induced-immunity.html (dostęp: 18.11.2021)
6. Bozio C.H., Grannis S.J., Naleway A.L. i wsp.: Laboratory-confirmed COVID-19 among adults hospitalized with COVID-19-like illness with infection-induced or mRNA vaccine-induced SARS-CoV-2 immunity – nine states, January-September 2021. MMWR Morb. Mortal. Wkly Rep. 2021; 70 (44): 1539–1544
7. Abu-Raddad L.J., Chemaitelly H., Ayoub H.H. i wsp.: Association of Prior SARS-CoV-2 Infection With Risk of Breakthrough Infection Following mRNA Vaccination in Qatar. JAMA, 2021; doi:10.1001/jama.2021.19623 (dostęp: 17.11.2021 r.)
8. Gazit S., Shlezinger R., Perez G. i wsp.: Comparing SARS-CoV-2 natural immunity to vaccine-induced immunity: reinfections versus breakthrough infections. https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2021.08.24.21262415v1
9. Kojima N., Klausner J.D.: Protective immunity after recovery from SARS-CoV-2 infection. Lancet Inf. Dis., 2021; https://doi.org/10.1016/S1473-3099(21)00676-9 (dostęp: 17.11.2021 r.)
10. Milne G., Hames T., Scotton Ch. i wsp.: Does infection with or vaccination against SARS-CoV-2 lead to lasting immunity? Lancet Resp. Med., 2021; https://doi.org/10.1016/S2213-2600(21)00407-0
11. Vitale J., Mumoli N., Clerici P. i wsp.: Assessment of SARS-CoV-2 Reinfection 1 Year After Primary Infection in a Population in Lombardy, Italy. JAMA Internal Med., 2021; doi:10.1001/jamainternmed.2021.2959
12. Peghin M., Bouza E., Fabris M. i wsp.: Low risk of reinfections and relation with serological response after recovery from the first wave of COVID-19. European Journal of Clinical Microbiology & Infectious Diseases, 2021; 40: 2597–2604; https://doi.org/10.1007/s10096-021-04335-x
13. Slezak J., Bruxvoort K., Fischer H. i wsp.: Rate and severity of suspected SARS-Cov-2 reinfection in a cohort of PCR-positive COVID-19 patients. Clin. Microbiol. Infect., 2021; https://doi.org/10.1016/j.cmi.2021.07.030
14. Our World in Data: COVID-19 vaccines booster doses. https://ourworldindata.org/grapher/cumulative-covid-vaccine-booster-doses?country=BRA~RUS~TUR~GBR~USA (dostęp: 18.11.2021 r.)
15. Ściubisz M., Mrukowicz J., Rywczak I. i wsp.: Szczepienia przeciwko COVID-19 w praktyce. Skuteczność i bezpieczeństwo – wybrane zagadnienia (stan na 4 listopada 2021 r.). Med. Prakt. Pediatr. 2021, 6: 91–106
16. Callaway E.: COVID super-immunity: one of the pandemic’s great puzzles. Nature, 2021; 598: 393–394
17. Schmidt F., Weisblum Y., Rutkowska M. i wsp.: High genetic barrier to SARS-CoV-2 polyclonal neutralizing antibody escape. Nature, 2021; https://doi.org/10.1038/s41586-021-04005-0
18. Cho A., Muecksch F., Schaefer-Babajew D. i wsp.: Anti-SARS-CoV-2 receptor binding domain antibody evolution after mRNA vaccination. Nature, 2021; https://doi.org/10.1038/s41586-021-04060-7 (dostęp: 18.11.2021 r.)
19. Appelman B., van der Stratenb K., Lavell A.H.A. i wsp.: Time since SARS-CoV-2 infection and humoral immune response following BNT162b2 mRNA vaccination. EBioMedicine, 2021; 72: 103589; https://doi.org/10.1016/j.ebiom.2021.103589 (dostęp: 18.11.2021 r.)
20. Müller L., Andrée M., Ostermann P.N. i wsp.: SARS-CoV-2 Infection in Fully Vaccinated Individuals of Old Age Strongly Boosts the Humoral Immune Response. Front. Med., 2021; 8: 746644; https://doi.org/10.3389/fmed.2021.746644 (dostęp: 18.11.2021 r.)
21. Havervall S., Marking U., Greilert-Norin N. i wsp.: Impact of SARS-CoV-2 infection on vaccine-induced immune responses over time. Medrxiv, 2021 (preprint): doi: https://doi.org/10.1101/2021.10.16.21264948 (dostęp: 18.11.2021 r.)
22. Shimabukuro T.: COVID-19 Vaccine Booster Dose Safety. ACIP meeting 19 November, 2021. https://www.cdc.gov/vaccines/acip/meetings/downloads/slides-2021-11-19/04-COVID-Shimabukuro-508.pdf (dostęp: 20.11.2021 r.)
23. Oliver S.: Updates to the Evidence to Recommendation Framework: Pfizer-BioNTech and Moderna COVID-19 vaccine booster doses. ACIP meeting 19 November, 2021. https://www.cdc.gov/vaccines/acip/meetings/downloads/slides-2021-11-19/06-COVID-Oliver-508.pdf (dostęp: 20.11.2021 r.)
24. Arevalo C.P., Le Sage V., Bolton M.J. i wsp.: Original antigenic sin priming of influenza virus hemagglutinin stalk antibodies. Proc. Natl. Acad. Sci. USA., 2020; 117 (29): 17221–17227; doi: 10.1073/pnas.1920321117
25. Zhang A., Stacey H.D., Mullarkey C.E. i wsp.: Original antigenic sin: How first exposure shapes fifelong anti-influenza virus immune responses. J. Immunol., 2019; 202 (2): 335–340; doi: 10.4049/jimmunol.1801149
26. Pilz S., Chakeri A., Ioannidis J.P. i wsp.: SARS-CoV-2 re-infection risk in Austria. Eur. J. Clin. Invest., 2021; 51: e13520 (dostęp: 20.11.2021)
27. Abu-Raddad L.J., Chemaitelly H., Bertollini R.: Severity of SARS-CoV-2 Reinfections as Compared with Primary Infections. N. Engl. J. Med., 2021; DOI: 10.1056/NEJMc2108120 (dostęp: 25.11.2021)

Reklama

Napisz do nas

Zadaj pytanie ekspertowi, przyślij ciekawy przypadek, zgłoś absurd, zaproponuj temat dziennikarzom.
Pomóż redagować portal.
Pomóż usprawnić system ochrony zdrowia.

Przegląd badań