Jakie są zasady uzupełniania szczepień przeciwko odkleszczowemu zapaleniu mózgu?

Pacjenci często zgłaszają się na kolejne dawki szczepienia przeciwko odkleszczowemu zapaleniu mózgu (KZM) po znacznie dłuższym czasie niż się zaleca (niektórzy nawet 2–3 lata po podaniu pierwszej dawki). Czy w takich sytuacjach zawsze obowiązuje zasada: każda dawka się liczy i nie trzeba rozpoczynać całego schematu od początku? Czy są jakieś wyjątki (np. rozpoznanie określonej choroby przewlekłej u pacjenta lub wielokrotne przekroczenie terminu podania kolejnej dawki)?

KZM jest groźną chorobą wirusową przenoszoną przez kleszcze, przed którą skutecznie chronią szczepienia ochronne. W praktyce często spotykamy się z pacjentami, którzy nie zgłaszają się w terminie na podanie kolejnych dawek ze schematu (najczęściej dotyczy to zalecanych dawek przypominających). Poniżej przedstawiam proponowanych schemat postępowania w takich sytuacjach. Zacznę od przypomnienia zalecanego cyklu szczepienia.

Standardowy schemat szczepienia przeciwko KZM:

1. pierwsza dawka: w wybranym terminie
2. druga dawka: 1–3 miesiące po pierwszej dawce
3. trzecia dawka: 5–12 miesięcy po drugiej dawce
4. pierwsza dawka przypominająca: 3 lata po trzeciej dawce
5. kolejne dawki przypominające: co 5 lat u osób do 60. roku życia oraz co 3 lata u osób >60. roku życia.

Zasada: każda dawka się liczy – ogólna reguła

Na podstawie dostępnych danych naukowych można uznać, że w przypadku szczepień przeciwko KZM obowiązuje zasada, że każda dawka się liczy i nie ma konieczności rozpoczynania schematu szczepienia od początku, nawet przy znacznych i wieloletnich opóźnieniach.

Wynika to z następujących przesłanek:

1. szczepionki przeciwko KZM cechują się dużą immunogennością i zapewniają długotrwałą pamięć immunologiczną, a zgodnie z ogólnymi wytycznymi Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP) dotyczącymi szczepień po przeprowadzeniu szczepienia podstawowego właściwie każdy termin podania dawki przypominającej jest dobry
2. wydłużanie odstępów między dawkami, szczególnie po drugiej dawce, nie wpływa negatywnie na odpowiedź poszczepienną (nie należy jedynie skracać zalecanych minimalnych odstępów)
3. w badaniach wykazano, że nawet pojedyncza dawka przypominająca podana do 20 lat po rozpoczęciu szczepienia podstawowego wywoływała wystarczającą odpowiedź immunologiczną, niezależnie od odstępu czasu od ostatniego szczepienia i wieku osoby szczepionej
4. już po podaniu pierwszej dawki większość (>90%) szczepionych osób wytwarza odporność przeciwko KZM.

Postępowanie w przypadku opóźnień w realizacji schematu szczepienia

Jeżeli pacjent zgłasza się na kolejną dawkę szczepienia przeciwko KZM po dłuższym czasie niż wynosi zalecany odstęp:

1. należy kontynuować schemat szczepienia od miejsca, w którym został przerwany, a nie rozpoczynać go od początku
2. podanie kolejnych dawek należy zaplanować z zachowaniem minimalnych zalecanych odstępów, ponieważ umożliwi to szybkie uzyskanie pełnego uodpornienia
3. nie ma potrzeby wykonywania badań serologicznych przed kontynuacją szczepienia, chyba że istnieją szczególne wskazania kliniczne
4. po zakończeniu schematu podstawowego (3 dawki) termin podania dawki przypominającej należy dostosować do aktualnego wieku pacjenta (co 5 lat do 60. rż., co 3 lata >60. rż.).

Możliwe wyjątki od zasady: każda dawka się liczy

Dostępne dane naukowe wskazują, że jedyną sytuacją wymagającą rozpoczęcia schematu szczepienia od początku jest przeszczepienie macierzystych komórek krwiotwórczych – procedura ta „resetuje” odporność, dlatego konieczne jest powtórzenie wszystkich szczepień wykonanych przed zabiegiem.

Należy jednak zachować szczególną ostrożność w przypadku pacjentów z zaburzeniami odporności narażonych na częste ukłucia kleszczy. Ze względu na znacznie zwiększone ryzyko KZM i zmniejszoną odpowiedź na szczepionki podane w trakcie immunosupresji, niezależnie od jej przyczyny, osoby takie mogą wymagać indywidualnego podejścia i ewentualnie dodatkowych dawek szczepionki.

Podsumowując, zgodnie z aktualną wiedzą medyczną przy opóźnieniach w realizacji schematu szczepienia przeciwko KZM obowiązuje zasada: każda dawka się liczy. Nie ma konieczności rozpoczynania schematu od początku, niezależnie od tego, jak duże jest opóźnienie. Szczepionki przeciwko KZM cechują się dużą immunogennością i skutecznością kliniczną, która wynosi >95% po podaniu 3 dawek szczepienia podstawowego. W związku z tym zawsze można i warto kontynuować szczepienie, nawet w przypadku znacznych opóźnień w jego realizacji. Każdego pacjenta należy jednak zapytać o dawki szczepionki podane w trakcie immunosupresji, ewentualnie o przeszczepienie szpiku oraz stopień narażenia na kleszcze lub wirusa KZM (dotyczy np. osób pracujących w laboratoriach).