Jaka jest skuteczność szczepionek w zapobieganiu zachorowaniu na ospę wietrzną?

Jaka jest skuteczność szczepionek w zapobieganiu zachorowaniom na ospę wietrzną? Jak długo utrzymuje się ochrona poszczepienna?

Szczepionki przeciwko ospie wietrznej charakteryzują się bardzo dobrą skutecznością. W badaniu z randomizacją (RCT) obejmującym >5803 dzieci w wieku 12–22 miesięcy wykazano, że 1 dawka nieskojarzonej szczepionki przeciwko ospie wietrznej, w porównaniu ze skojarzoną szczepionką przeciwko odrze, śwince i różyczce, zmniejszyła ryzyko ospy wietrznej (potwierdzonej laboratoryjnie metodą reakcji łańcuchowej polimerazy lub epidemiologicznie) o dowolnym nasileniu o 65,4% (97,5% CI: 57,2–72,1), natomiast ospy wietrznej o umiarkowanym lub ciężkim nasileniu o 90,7% (97,5% CI: 85,9–93,9). Z kolei 2 dawki szczepionki podane w odstępie 6 tygodni zmniejszyły ryzyko ospy wietrznej o dowolnym nasileniu o 94,9% (97,5% CI: 92,4–96,6), a choroby o umiarkowanym lub ciężkim przebiegu o 99,5% (97,5% CI: 97,5–99,9). Wskazuje to, że 2 dawki szczepionki zapewniają optymalną skuteczność, również w zapobieganiu łagodniejszym postaciom ospy wietrznej. Ochrona poszczepienna utrzymywała się w 10-letnim okresie obserwacji. Skuteczność szczepionek przeciwko ospie wietrznej potwierdzono również w badaniach obserwacyjnych z grupą kontrolną przeprowadzonych po rozpoczęciu ich stosowania w praktyce, choć większość dotyczy schematu 1-dawkowego (w początkowym okresie realizacji programów powszechnych szczepień zwykle dzieciom podawano 1 dawkę). W metaanalizie obejmującej 42 badania (kohortowe, kliniczno-kontrolne, w tym również przeprowadzone w warunkach ognisk zachorowań w szkołach lub kontaktu domowego) wykazano, że 1 dawka szczepionki zmniejszyła ryzyko ospy wietrznej ogółem o 81% (95% CI: 78–84), natomiast choroby o umiarkowanym lub ciężkim nasileniu o 98% (95% CI: 97–99). Skuteczność w zapobieganiu ciężkiej ospie wietrznej (>500 pęcherzyków lub wystąpienie jakiegokolwiek powikłania wymagającego konsultacji lekarskiej albo ospa wietrzna wymagająca hospitalizacji) oszacowano na 100%. Wyniki badań oceniających skuteczność rzeczywistą schematu 2-dawkowego konsekwentnie wskazują, że zapewnia on większą ochronę niż schemat 1-dawkowy. W badaniu kliniczno-kontrolnym przeprowadzonym w USA wykazano, że 2 dawki szczepionki zmniejszają ryzyko ospy wietrznej potwierdzonej laboratoryjnie (PCR) ogółem o 98,3% (95% CI: 83,5–100), natomiast 1 dawka o 86% (95% CI: od -44,5 do 99). W innym badaniu kliniczno-kontrolnym przeprowadzonym w Niemczech wykazano, że w populacji dzieci w wieku 1–7 lat 2 dawki szczepionki zmniejszyły ryzyko ospy wietrznej potwierdzonej metodą PCR o 94,3% (95% CI: 76,4–98,6), natomiast 1 dawka o 71,5% (95% CI: 49,1–84). Dostępne dane wskazują, że 2-dawkowy schemat szczepienia przeciwko ospie wietrznej może zapewniać też trwalszą ochronę niż 1-dawkowy. W dużym badaniu obserwacyjnym, w którym wykorzystano dane z systemu aktywnego nadzoru epidemiologicznego nad ospą wietrzną za lata 1995–2004, wykazano, że choć ogółem częstość zachorowań na ospę wietrzną z przełamania była mała, to znacznie zwiększyła się wraz z upływem czasu od szczepienia 1 dawką i wyniosła 1,6/1000 osób/rok w pierwszym roku po szczepieniu, 9/1000 osób/rok po 5 latach od szczepienia i 58,2/1000 osób/rok po 9 latach. Stwierdzono również, że dzieci w wieku 8–12 lat, u których od szczepienia minęło ≥5 lat, były >2,5-krotnie bardziej narażone na zachorowanie na ospę wietrzną o umiarkowanym lub ciężkim przebiegu (ocena na podstawie liczby wykwitów skórnych) niż dzieci, które były szczepione <5 lat wcześniej. Aktualnie nie ma dowodów wskazujących na istotne zmniejszanie się ochrony poszczepiennej wraz z upływem czasu po podaniu 2 dawek. Dostępne dane wskazują, że ochrona poszczepienna utrzymuje się ≥10–20 lat, zwłaszcza w odniesieniu do zachorowań o cięższym przebiegu, i prawdopodobnie utrzymuje się całe życie (szczepionki przeciwko ospie wietrznej stymulują humoralną i komórkową odpowiedź immunologiczną, w tym komórki pamięci). Aktualnie ogólnie zdrowym osobom (bez niedoboru odporności), które otrzymały 2 dawki szczepionki przeciwko ospie wietrznej w minimalnym zalecanym odstępie, nie trzeba podawać dawek przypominających. Wyjątkiem są osoby z niedoborem odporności, które w pewnych okolicznościach mogą wymagać podania dodatkowych dawek szczepionki, na przykład u pacjentów po przeszczepieniu macierzystych komórek krwiotwórczych zaleca się powtórzyć wszystkie szczepienia, przy czym szczepionki „żywe” można podać dopiero po odbudowaniu się układu odpornościowego, tzn. ≥2 lata po zabiegu. Należy pamiętać, że szczepionki przeciwko ospie wietrznej należą do kategorii „żywych” i nie wolno ich podawać osobom z umiarkowanym lub ciężkim niedoborem odporności. Zachorowania na ospę wietrzną z przełamania (czyli mimo szczepienia) zdarzają się rzadko, a choroba trwa wówczas krócej i ma łagodny przebieg – zmiany skórne często są nietypowe (grudkowe wykwity, które nie ewoluują w pęcherzyki), jest ich mniej (zwykle <50), rzadziej też występuje gorączka.

Szczepionka zmniejsza również ryzyko ospy wietrznej po kontakcie z chorym (profilaktyka poekspozycyjna). W RCT obejmującym 42 dzieci w wieku 1–13 lat w ciągu 3 dni po kontakcie z chorym na ospę wietrzną 22 dzieci otrzymało 1 dawkę szczepionki, a 20 dzieci – placebo. Po podaniu placebo ryzyko rozwoju ospy wietrznej o umiarkowanym lub ciężkim nasileniu było 8-krotnie większe niż po podaniu 1 dawki szczepionki (ryzyko względne [RR]: 8,0 [95% CI: 1,2–51,5]).

Podsumowując, szczepienie przeciwko ospie wietrznej charakteryzuje się bardzo dobrą skutecznością. Podanie 2 dawek szczepionki z zachowaniem minimalnego zalecanego odstępu znacznie zmniejsza ryzyko zachorowania na ospę wietrzną niezależnie od jej nasilenia i niemal eliminuje ryzyko choroby o ciężkim przebiegu. Pełny schemat szczepienia zapewnia długotrwałą ochronę, która prawdopodobnie utrzymuje się przez całe życie, zwłaszcza w odniesieniu do zachorowań o cięższym przebiegu. Aktualnie ogólnie zdrowym osobom (bez niedoboru odporności w wywiadzie) nie zaleca się podawania dawek przypominających szczepionki przeciwko ospie wietrznej.