Jak długo utrzymuje się ochrona po szczepieniu przeciwko ospie wietrznej?

Rodzice 3-letniej pacjentki zastanawiają się, czy dla dziewczynki jest „bezpieczniejsze” przechorowanie ospy w wieku przedszkolnym, gdy ryzyko powikłań jest najmniejsze, czy zaszczepienie i ochrona przed ospą w dzieciństwie. Czy istnieje ryzyko, że w przypadku zaszczepienia dziewczynki w wieku 3 lat jej odporność się na tyle zmniejszy, że po zajściu w ciążę w wieku dorosłym i kontakcie z chorym na ospę nie będzie w 100% chroniona?

Po okresie lockdownu i nauki zdalnej obserwowaliśmy ogniska epidemii wyrównawczych ospy wietrznej u dzieci. Według danych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego–Państwowego Zakładu Higieny (NIZP–PZH) w 2021 roku w Polsce zgłoszono 57 674 przypadki zachorowań, natomiast w kolejnych latach po pandemii liczba zachorowań dynamicznie się zwiększała. Zarówno w 2023 roku, jak i 2024 zgłoszono >150 000 przypadków ospy wietrznej, a około 1000 pacjentów na rok wymagało hospitalizacji z tego powodu. Jako jedna z najbardziej zakaźnych chorób infekcyjnych ospa wietrzna bardzo szybko rozprzestrzenia się w nieuodpornionej populacji. Według danych pochodzących sprzed pandemii (2019 r.) liczba zachorowań na ospę wietrzną u osób szczepionych była >200 razy mniejsza niż wśród niezaszczepionych, co potwierdza bardzo dobrą skuteczność tego szczepienia.

Przeświadczenie o łagodnym przebiegu ospy wietrznej u dzieci w wieku szkolnym należy traktować z dystansem. W Polsce w ostatnich latach hospitalizacji z powodu ospy wietrznej wymagało średnio 0,5–0,7% dzieci. Zważywszy na rozpowszechnienie choroby w populacji nieszczepionej, jest to 1/200 dzieci. Czynniki ryzyka ciężkiego przebiegu są bardzo powszechne – poza chorobami przewlekłymi (w tym atopowym zapaleniem skóry [AZS]), należą do nich: zakażenie w wyniku kontaktu domowego oraz wiek niemowlęcy lub co najmniej nastoletni. Zarówno moment zachorowania, jak i przebieg choroby bywa nieprzewidywalny, czego niejednokrotnie jesteśmy świadkami, przyjmując do naszej kliniki dzieci z wszelkimi możliwymi powikłaniami ospy wietrznej. Na szczególną uwagę zasługuje zwiększająca się liczba ciężkich, zagrażających życiu zakażeń bakteryjnych wywołanych przez Streptococcus pyogenes. Ospa wietrzna często prowadzi do wtórnych zakażeń skóry i tkanki podskórnej, a rzadziej – do bakteriemii i sepsy spowodowanej tą bakterią.

W międzynarodowym badaniu o akronimie PEGASUS (www.pegasus-study.eu/) wykazano, że pierwotne zakażenie VZV odpowiada za znaczną część przypadków inwazyjnego zakażenia S. pyogenes (doniesienie zjazdowe ESPID 2025 [publikacja w przygotowaniu]).

Powszechnie uważa się, że wiek przedszkolny to „najbezpieczniejszy” moment na przechorowanie ospy wietrznej. Tymczasem wyniki polskiego wieloośrodkowego badania obejmującego dzieci w wieku 0–17 lat hospitalizowane z powodu ospy pokazują, że mediana wieku pacjentów wynosiła 4 lata. Oznacza to, że to właśnie dzieci w wieku przedszkolnym najczęściej trafiały do szpitala – nie dlatego, że ospa jest u nich cięższa niż w innych grupach wiekowych (w rzeczywistości u nastolatków i dorosłych zwykle ma poważniejszy przebieg), lecz dlatego, że w tej grupie wiekowej choruje najwięcej dzieci, a powikłania nie należą do rzadkości. Badanie dostarczyło też niepokojących danych na temat powikłań długotrwałych. Do czasu wypisu ze szpitala całkowite wyzdrowienie stwierdzono jedynie u około 70% pacjentów. U 29% występowały przejściowe powikłania, a 1% dzieci zmarło lub doznało trwałych następstw choroby.

Szczepienie skutecznie chroni przed powikłaniami i ciężkim przebiegiem choroby oraz pozwala uzyskać kontrolę nad bezpieczeństwem dziecka.

Szczepionka przeciwko ospie wietrznej należy do szczepionek „żywych”, podobnie jak szczepionka przeciwko odrze, śwince i różyczce (MMR). Po raz pierwszy szczepionki przeciwko ospie wietrznej zarejestrowano w Japonii i Korei w 1988 roku, a w USA są powszechnie stosowane od 1995 roku. Mamy zatem niemal 40 lat obserwacji z krajów, które zaczęły je stosować jako pierwsze, i około 30 lat obserwacji z krajów, takich jak USA, Kanada, Australia, Niemcy i Hiszpania. Dane pochodzące z tych krajów świadczą o długotrwałym utrzymywaniu się ochrony przed zachorowaniem po zastosowaniu 2-dawkowego schematu szczepienia. Taki schemat podstawowy szczepienia gwarantuje doskonałą skuteczność. Nawet >90% osób zaszczepionych w ten sposób w ogóle nie zachoruje na ospę wietrzną, a 90–100% zaszczepionych uniknie ciężkiego przebiegu choroby i powikłań. Co ważne, w badaniach oceniających długotrwałą ochronę nie odnotowano, aby w ciągu 10 lat obserwacji ryzyko zakażenia przełamującego zwiększało się z upływem czasu. W krajach, w których od lat stosuje się powszechne szczepienia przeciwko ospie wietrznej, nie obserwowano także, aby zachorowania „przesunęły się” na późniejszy wiek. Można zatem domniemać, że szczepienie przeciwko ospie wietrznej będzie skutkowało długotrwałą ochroną analogicznie jak szczepienie MMR zapewnia ochronę przed odrą i różyczką (p. także Jakie szczepionki przeciwko ospie wietrznej są zarejestrowane w Polsce? – przyp. red.).

Potrzeba kolejnych lat, aby zgromadzić dowody popierające takie stwierdzenie. Natomiast już dziś dodatkowym argumentem, uspakajającym w kontekście obaw o ewentualne „wygasanie” odporności, jest ogólna sytuacja epidemiologiczna w Polsce. Dziecko zaszczepione przeciwko ospie wietrznej na pewno będzie miało okazję „wzmocnić” swoją odporność na zachorowanie na ospę w przypadku kontaktu z dzikim wirusem (odsetek zaszczepionej populacji jest u nas wciąż zbyt mały). Natomiast gdyby wprowadzono powszechne szczepienie przeciwko ospie wietrznej, tak jak w wymienionych powyżej krajach, młoda kobieta zaszczepiona w dzieciństwie nie miałaby się od kogo zarazić ospą wietrzną, gdyż dodatkową ochronę stanowiłaby odporność zbiorowiskowa, ograniczająca istotnie liczbę zachorowań w populacji. W Australii w wyniku programu szczepień populacyjnych przeciwko ospie wietrznej istotnie zmniejszyła się (a nie zwiększyła!) liczba przypadków wrodzonej ospy wietrznej oraz ospy u noworodków. W ostatnich latach coraz więcej krajów, które przez długi czas wstrzymywały się z wprowadzeniem powszechnych szczepień przeciwko ospie wietrznej – kierując się przesłankami i wątpliwościami omówionymi w niniejszym tekście – stopniowo zmienia swoje podejście i włącza to szczepienie do programów krajowych. Dobrym przykładem jest Wielka Brytania, która w listopadzie 2024 roku zastąpiła szczepionkę MMR preparatem przeciwko odrze śwince, różyczce i ospie wietrznej (MMRV), rozszerzając w ten sposób ochronę. Aktualnie już >40 krajów prowadzi powszechne szczepienia przeciwko ospie wietrznej (1- lub 2-dawkowe z użyciem szczepionek nieskojarzonych lub MMRV).